Shaxsiy ma’lumotlarni himoyalash — internetda o’zingiz haqingizdagi ma’lumotlarni begonalarga oshkor qilmaslik va hisoblaringizga kirishni ehtiyot qilishdir. Buning uchun parollarni asrash, kelgan xabarlarni tekshirish va nimani kimga ko’rsatayotganingizni bilish kerak. Surat joylashdan tortib, shubhali xabarga javob berishgacha bo’lgan kundalik vaziyatlarda oddiy ehtiyot choralari yordam beradi.
Shaxsiy ma’lumotlarni himoyalash nimadan boshlanadi?
Avval qaysi ma’lumot siz haqingizda ko’p narsa aytishini ajrating. Ism-familiya, uy manzili, telefon raqami, tug’ilgan sana va shaxsiy yozishmalar shunday ma’lumotlardandir. Maktab nomi yoki har kuni qatnaydigan yo’lingiz ham qayerda bo’lishingizni bildirishi mumkin. Ularni internetga joylashdan oldin kim ko’rishi va nima uchun kerakligini o’ylab ko’ring.
O’zingiz haqingizdagi barcha ma’lumotni har bir xizmatga berishingiz shart emas. Masalan, oddiy o’yin sizdan uy manzilingizni so’rasa, shoshilmang. So’ralgan ma’lumot o’yinning vazifasiga aloqadormi, degan savolni bering. Bola bunday vaziyatda ota-onasi yoki ishonchli katta bilan maslahatlashgani ma’qul.
Faqat o’zingizni emas, boshqalarni ham o’ylang. Sinfdoshingizning telefon raqamini guruhga yuborish yoki oilaviy suratni ochiq sahifaga qo’yishdan oldin rozilik so’rang. Sizga berilgan ma’lumot uni hammaga tarqatishga ruxsat degani emas.
Parol va tasdiqlash kodini qanday asrash kerak?
Parol — hisobingizga kirish uchun ishlatiladigan maxfiy belgilar to’plami. Uni uy eshigining kalitiga o’xshatish mumkin: kalitni begonalarga bermaganingiz kabi, parolni ham tarqatmang. Ismingiz, tug’ilgan sanangiz yoki oddiy ketma-ketlikdan tuzilgan parolni tanlash o’rniga, taxmin qilish qiyinroq bo’lgan uzun iboradan foydalaning. Tayyor parol namunasini internetdan ko’chirmang.
Turli hisoblar uchun turli parol tanlang. Bitta parol oshkor bo’lsa, uning boshqa hisoblaringizda ham ishlashi qo’shimcha xavf tug’diradi. Parolni hammaga ko’rinadigan qog’ozga yozib qo’yish yoki ochiq guruhga yuborish ham yaxshi yo’l emas. Uni saqlash usulini tanlayotganda qurilmangizdan yana kim foydalanishini hisobga oling.
Ayrim xizmatlarda ikki bosqichli tekshiruv bor: paroldan keyin yana bir tasdiq so’raladi. Bu imkoniyatni hisobning xavfsizlik sozlamalaridan izlang. Telefoningizga kelgan kirish kodini esa begona odamga aytmang. O’zini xizmat xodimi deb tanishtirgan kishi kod so’rasa ham, yozishmani to’xtatib, xizmatning o’z ilovasi orqali tekshiring.
Shubhali xabar va havolani qanday tekshirasiz?
Begona xabar doim qo’pol yoki xatolarga to’la bo’lavermaydi. Unda tanish tashkilotning nomi, belgisi yoki muloyim murojaat bo’lishi mumkin. Ba’zan xabar sizni shoshiradi: sovrinni olish, hisobni saqlab qolish yoki biror taklifdan foydalanish uchun darhol havolani ochishni so’raydi. Shoshiltirishni tekshirmasdan harakat qilishga sabab deb qabul qilmang.
Havola — bosilganda boshqa sahifaga olib o’tadigan manzil. Xabardagi havolaga kirish o’rniga, kerakli xizmatni o’zingiz odatda ishlatadigan ilova orqali oching. Tanish inson noodatiy iltimos yuborsa, unga boshqa yo’l bilan bog’lanib aniqlik kiriting. Masalan, do’stingiz sizdan kutilmaganda kirish kodini so’rasa, telefon qilib so’rashingiz mumkin.
Shaxsiy ma’lumotlarni himoyalashda oddiy to’xtash odati foydali: ochishdan oldin yuboruvchini, so’rovning sababini va talab qilinayotgan ma’lumotni tekshiring. Notanish faylni faqat nomi qiziq ko’ringani uchun yuklab olmang. Shubha qolsa, javob bermaslik va ishonchli kattadan yordam so’rash shoshilib tavakkal qilishdan yaxshiroq.
Surat va ilova sozlamalarida nimaga qarash kerak?
Surat faqat yuzingizni ko’rsatmaydi. Uning orqa tomonida uy raqami, hujjat, maktab belgisi yoki daftar ustidagi telefon raqami ko’rinib qolishi mumkin. Masalan, yangi o’quv qurollarini suratga olayotganda yonidagi shaxsiy hujjatni chetga olib qo’ying. Joylashdan oldin suratning hamma chetini ko’zdan kechiring.
Maxfiylik sozlamalari ma’lumotlaringizni kim ko’rishini boshqarishga yordam beradi. Sahifangiz hammaga ochiqmi yoki faqat tanishlargami, shuni tekshiring. Biroq yopiq guruhdagi xabarni ham boshqa odam ko’chirib yoki suratga olib tarqatishi mumkin. Shu sababli juda shaxsiy ma’lumotni faqat guruh yopiq ekaniga ishonib yubormang.
Ilova kamera, mikrofon, suratlar yoki joylashuvingizga kirish uchun ruxsat so’rashi mumkin. Ruxsatni ilovaning vazifasi bilan solishtiring: ovoz yozish uchun mikrofon tushunarli, lekin har bir vazifa uchun hamma ma’lumot kerak emas. Tushunarsiz so’rovni darhol tasdiqlamang; qurilma sozlamalarida berilgan ruxsatlarni keyin ham ko’rib chiqing.
Umumiy qurilmadan foydalanganda nima qilish kerak?
Maktabdagi yoki oiladagi umumiy kompyuterda ishingiz tugagach, hisobdan chiqing. Faqat sahifani yopish bilan cheklanmang. Hisob ochiq qolsa, keyingi foydalanuvchi yozishmalaringizni yoki shaxsiy sahifangizni ko’rishi mumkin. Umumiy qurilma parolni eslab qolishni taklif qilsa, bu taklifni qabul qilmang.
Shaxsiy telefoningizda ekran qulfini yoqing va uni ochish usulini ehtiyot qiling. Telefonni birovga surat ko’rsatish uchun berayotgan bo’lsangiz, ekranda boshqa yozishmalar ham ochiq qolmaganini tekshiring. Keraksiz ilovalarni olib tashlash, foydalanadigan ilovalarni esa ularning rasmiy yangilash yo’li orqali yangilab turish foydali odatdir.
Agar parolingizni shubhali sahifaga yozib qo’ygan bo’lsangiz, o’sha sahifani yopib, xizmatning o’z ilovasi yoki manzili orqali parolni almashtiring. Xuddi shu parol boshqa hisoblarda ham bo’lsa, ularda ham yangilang. Bola xato qilganini yashirmasdan ishonchli kattaga aytsin; vaziyatni birga tekshirish ayblashdan ko’ra foydaliroq.
Qiziqarli faktlar
- Bir xil ism va surat ikki xil hisobda turishi mumkin; suratning o’zi suhbatdosh kimligini tasdiqlamaydi.
- Yopiq suhbatdagi xabarni ham oluvchi boshqa odamga yubora oladi.
- Suratning orqa tomonidagi yozuv ham shaxsiy ma’lumotni oshkor qilishi mumkin.
- Hisobdan chiqish va ilova oynasini yopish bir xil amal emas.
- Ilovaga avval berilgan ruxsatlarni qurilma sozlamalaridan qayta ko’rib chiqish mumkin.
Oddiy tekshiruv qilib ko’ring: joylamoqchi bo’lgan suratingizni ochib, chetlaridagi yozuvlarga qarang, keyin uni kimlar ko’rishini tekshiring. Biror ma’lumot ortiqcha ko’rinsa, suratni joylamasdan oldin uni olib tashlang yoki boshqa surat tanlang.
Ko’p beriladigan savollar
Telefon raqamimni ochiq sahifaga yozsam bo’ladimi?
Zarur bo’lmasa, shaxsiy telefon raqamingizni ochiq sahifaga yozmang. Ochiq joydagi raqamni faqat tanishlaringiz emas, begona odamlar ham ko’rishi mumkin. Aloqa uchun kimga va nima sababdan raqam berayotganingizni ajrating.
Do’stimga parolimni aytsam ham xavf bormi?
Ha, parolni do’stingizga berish ham hisobingiz ustidan nazoratni kamaytiradi. U parolni bilmasdan boshqalarga ko’rsatib qo’yishi yoki umumiy qurilmada saqlab qolishi mumkin. Birga vazifa bajarsangiz, parolni aytmasdan kerakli materialni alohida ulashing.
O’chirilgan surat internetdan butunlay yo’qoladimi?
Suratni o’z sahifangizdan o’chirish uning boshqa nusxalari ham yo’qolganini anglatmaydi. Kimdir uni oldinroq saqlagan yoki boshqalarga yuborgan bo’lishi mumkin. Shaxsiy surat sizning roziligingizsiz tarqalsa, platformaning shikoyat vositasidan foydalaning va ishonchli kattadan yordam so’rang.
Notanish odam maktabimni yoki manzilimni so’rasa, nima qilaman?
Shaxsiy manzilingizni, maktabingizni yoki kundalik yo’lingizni aytishga shoshilmang. Suhbat noqulay tuyulsa, uni to’xtating va ishonchli kattaga ko’rsating. Zarur bo’lsa, xizmatdagi foydalanuvchini bloklash va xabar ustidan shikoyat qilish vositalaridan foydalaning.