Шахсий маълумотларни ҳимоялаш — интернетда ўзингиз ҳақингиздаги маълумотларни бегоналарга ошкор қилмаслик ва ҳисобларингизга киришни эҳтиёт қилишдир. Бунинг учун паролларни асраш, келган хабарларни текшириш ва нимани кимга кўрсатаётганингизни билиш керак. Сурат жойлашдан тортиб, шубҳали хабарга жавоб беришгача бўлган кундалик вазиятларда оддий эҳтиёт чоралари ёрдам беради.
Шахсий маълумотларни ҳимоялаш нимадан бошланади?
Аввал қайси маълумот сиз ҳақингизда кўп нарса айтишини ажратинг. Исм-фамилия, уй манзили, телефон рақами, туғилган сана ва шахсий ёзишмалар шундай маълумотлардандир. Мактаб номи ёки ҳар куни қатнайдиган йўлингиз ҳам қаерда бўлишингизни билдириши мумкин. Уларни интернетга жойлашдан олдин ким кўриши ва нима учун кераклигини ўйлаб кўринг.
Ўзингиз ҳақингиздаги барча маълумотни ҳар бир хизматга беришингиз шарт эмас. Масалан, оддий ўйин сиздан уй манзилингизни сўраса, шошилманг. Сўралган маълумот ўйиннинг вазифасига алоқадорми, деган саволни беринг. Бола бундай вазиятда ота-онаси ёки ишончли катта билан маслаҳатлашгани маъқул.
Фақат ўзингизни эмас, бошқаларни ҳам ўйланг. Синфдошингизнинг телефон рақамини гуруҳга юбориш ёки оилавий суратни очиқ саҳифага қўйишдан олдин розилик сўранг. Сизга берилган маълумот уни ҳаммага тарқатишга рухсат дегани эмас.
Парол ва тасдиқлаш кодини қандай асраш керак?
Парол — ҳисобингизга кириш учун ишлатиладиган махфий белгилар тўплами. Уни уй эшигининг калитига ўхшатиш мумкин: калитни бегоналарга бермаганингиз каби, паролни ҳам тарқатманг. Исмингиз, туғилган санангиз ёки оддий кетма-кетликдан тузилган паролни танлаш ўрнига, тахмин қилиш қийинроқ бўлган узун иборадан фойдаланинг. Тайёр парол намунасини интернетдан кўчирманг.
Турли ҳисоблар учун турли парол танланг. Битта парол ошкор бўлса, унинг бошқа ҳисобларингизда ҳам ишлаши қўшимча хавф туғдиради. Паролни ҳаммага кўринадиган қоғозга ёзиб қўйиш ёки очиқ гуруҳга юбориш ҳам яхши йўл эмас. Уни сақлаш усулини танлаётганда қурилмангиздан яна ким фойдаланишини ҳисобга олинг.
Айрим хизматларда икки босқичли текширув бор: паролдан кейин яна бир тасдиқ сўралади. Бу имкониятни ҳисобнинг хавфсизлик созламаларидан изланг. Телефонингизга келган кириш кодини эса бегона одамга айтманг. Ўзини хизмат ходими деб таништирган киши код сўраса ҳам, ёзишмани тўхтатиб, хизматнинг ўз иловаси орқали текширинг.
Шубҳали хабар ва ҳаволани қандай текширасиз?
Бегона хабар доим қўпол ёки хатоларга тўла бўлавермайди. Унда таниш ташкилотнинг номи, белгиси ёки мулойим мурожаат бўлиши мумкин. Баъзан хабар сизни шоширади: совринни олиш, ҳисобни сақлаб қолиш ёки бирор таклифдан фойдаланиш учун дарҳол ҳаволани очишни сўрайди. Шошилтиришни текширмасдан ҳаракат қилишга сабаб деб қабул қилманг.
Ҳавола — босилганда бошқа саҳифага олиб ўтадиган манзил. Хабардаги ҳаволага кириш ўрнига, керакли хизматни ўзингиз одатда ишлатадиган илова орқали очинг. Таниш инсон ноодатий илтимос юборса, унга бошқа йўл билан боғланиб аниқлик киритинг. Масалан, дўстингиз сиздан кутилмаганда кириш кодини сўраса, телефон қилиб сўрашингиз мумкин.
Шахсий маълумотларни ҳимоялашда оддий тўхташ одати фойдали: очишдан олдин юборувчини, сўровнинг сабабини ва талаб қилинаётган маълумотни текширинг. Нотаниш файлни фақат номи қизиқ кўрингани учун юклаб олманг. Шубҳа қолса, жавоб бермаслик ва ишончли каттадан ёрдам сўраш шошилиб таваккал қилишдан яхшироқ.
Сурат ва илова созламаларида нимага қараш керак?
Сурат фақат юзингизни кўрсатмайди. Унинг орқа томонида уй рақами, ҳужжат, мактаб белгиси ёки дафтар устидаги телефон рақами кўриниб қолиши мумкин. Масалан, янги ўқув қуролларини суратга олаётганда ёнидаги шахсий ҳужжатни четга олиб қўйинг. Жойлашдан олдин суратнинг ҳамма четини кўздан кечиринг.
Махфийлик созламалари маълумотларингизни ким кўришини бошқаришга ёрдам беради. Саҳифангиз ҳаммага очиқми ёки фақат танишларгами, шуни текширинг. Бироқ ёпиқ гуруҳдаги хабарни ҳам бошқа одам кўчириб ёки суратга олиб тарқатиши мумкин. Шу сабабли жуда шахсий маълумотни фақат гуруҳ ёпиқ эканига ишониб юборманг.
Илова камера, микрофон, суратлар ёки жойлашувингизга кириш учун рухсат сўраши мумкин. Рухсатни илованинг вазифаси билан солиштиринг: овоз ёзиш учун микрофон тушунарли, лекин ҳар бир вазифа учун ҳамма маълумот керак эмас. Тушунарсиз сўровни дарҳол тасдиқламанг; қурилма созламаларида берилган рухсатларни кейин ҳам кўриб чиқинг.
Умумий қурилмадан фойдаланганда нима қилиш керак?
Мактабдаги ёки оиладаги умумий компьютерда ишингиз тугагач, ҳисобдан чиқинг. Фақат саҳифани ёпиш билан чекланманг. Ҳисоб очиқ қолса, кейинги фойдаланувчи ёзишмаларингизни ёки шахсий саҳифангизни кўриши мумкин. Умумий қурилма паролни эслаб қолишни таклиф қилса, бу таклифни қабул қилманг.
Шахсий телефонингизда экран қулфини ёқинг ва уни очиш усулини эҳтиёт қилинг. Телефонни бировга сурат кўрсатиш учун бераётган бўлсангиз, экранда бошқа ёзишмалар ҳам очиқ қолмаганини текширинг. Кераксиз иловаларни олиб ташлаш, фойдаланадиган иловаларни эса уларнинг расмий янгилаш йўли орқали янгилаб туриш фойдали одатдир.
Агар паролингизни шубҳали саҳифага ёзиб қўйган бўлсангиз, ўша саҳифани ёпиб, хизматнинг ўз иловаси ёки манзили орқали паролни алмаштиринг. Худди шу парол бошқа ҳисобларда ҳам бўлса, уларда ҳам янгиланг. Бола хато қилганини яширмасдан ишончли каттага айтсин; вазиятни бирга текшириш айблашдан кўра фойдалироқ.
Қизиқарли фактлар
- Бир хил исм ва сурат икки хил ҳисобда туриши мумкин; суратнинг ўзи суҳбатдош кимлигини тасдиқламайди.
- Ёпиқ суҳбатдаги хабарни ҳам олувчи бошқа одамга юбора олади.
- Суратнинг орқа томонидаги ёзув ҳам шахсий маълумотни ошкор қилиши мумкин.
- Ҳисобдан чиқиш ва илова ойнасини ёпиш бир хил амал эмас.
- Иловага аввал берилган рухсатларни қурилма созламаларидан қайта кўриб чиқиш мумкин.
Оддий текширув қилиб кўринг: жойламоқчи бўлган суратингизни очиб, четларидаги ёзувларга қаранг, кейин уни кимлар кўришини текширинг. Бирор маълумот ортиқча кўринса, суратни жойламасдан олдин уни олиб ташланг ёки бошқа сурат танланг.
Кўп бериладиган саволлар
Телефон рақамимни очиқ саҳифага ёзсам бўладими?
Зарур бўлмаса, шахсий телефон рақамингизни очиқ саҳифага ёзманг. Очиқ жойдаги рақамни фақат танишларингиз эмас, бегона одамлар ҳам кўриши мумкин. Алоқа учун кимга ва нима сабабдан рақам бераётганингизни ажратинг.
Дўстимга паролимни айтсам ҳам хавф борми?
Ҳа, паролни дўстингизга бериш ҳам ҳисобингиз устидан назоратни камайтиради. У паролни билмасдан бошқаларга кўрсатиб қўйиши ёки умумий қурилмада сақлаб қолиши мумкин. Бирга вазифа бажарсангиз, паролни айтмасдан керакли материални алоҳида улашинг.
Ўчирилган сурат интернетдан бутунлай йўқоладими?
Суратни ўз саҳифангиздан ўчириш унинг бошқа нусхалари ҳам йўқолганини англатмайди. Кимдир уни олдинроқ сақлаган ёки бошқаларга юборган бўлиши мумкин. Шахсий сурат сизнинг розилигингизсиз тарқалса, платформанинг шикоят воситасидан фойдаланинг ва ишончли каттадан ёрдам сўранг.
Нотаниш одам мактабимни ёки манзилимни сўраса, нима қиламан?
Шахсий манзилингизни, мактабингизни ёки кундалик йўлингизни айтишга шошилманг. Суҳбат ноқулай туюлса, уни тўхтатинг ва ишончли каттага кўрсатинг. Зарур бўлса, хизматдаги фойдаланувчини блоклаш ва хабар устидан шикоят қилиш воситаларидан фойдаланинг.