Кучли парол — бошқалар осон топа олмайдиган, етарлича узун ва фақат битта ҳисоб учун ишлатиладиган махфий ёзув. Уни шахсий маълумотлар ёки таниш кетма-кетликлардан тузмаган маъқул. Қуйидаги етти қоида парол ўйлаб топиш, уни хавфсиз сақлаш ва ҳисобингизни қўшимча ҳимоялашга ёрдам беради.
Кучли парол нимаси билан оддий паролдан фарқ қилади?
Парол — ҳисобингизга киришда шахсингизни тасдиқлаш учун киритадиган махфий белгилар тўплами. Ҳисоб деганда электрон почта, ўқув платформаси ёки бошқа хизматдаги шахсий саҳифангиз тушунилади. Уни уйингиз калитига ўхшатиш мумкин: калит сизда бўлса, эшикни очасиз; бошқага ўтса, у ҳам кириши мумкин.
Мураккаб кўриниш ҳар доим ишончли ҳимоя дегани эмас. Масалан, исмнинг охирига ундов белгиси қўшиш уни таниш сўз бўлишдан чиқармайди. Узунроқ, олдиндан айтиб бўлмайдиган ёзувни танлаш фойдалироқ. Лекин энг пухта парол ҳам бошқаларга ошкор бўлса, ҳисобни ҳимоя қила олмайди.
Парол тузишда қайси етти қоидага амал қилиш керак?
-
Қисқа ёзув ўрнига узунроқ парол танланг. Хизмат рухсат берган чегаралар доирасида шошмасдан узун ёзув тузинг. Фақат узунликнинг ўзи етмайди: битта ҳарфни қайта-қайта ёзиш ёки ҳаммага таниш жумлани кўчириш яхши ечим эмас. Мақсад — узунлик билан бирга олдиндан топиш қийин бўлган таркибни танлаш.
-
Бир-бирига боғлиқ бўлмаган сўзлардан фойдаланинг. Бир нечта алоқасиз сўзни хаёлан бирлаштириш эслаб қолишга ёрдам бериши мумкин. Буни парол ибораси дейишади. Тайёр мақол, қўшиқ сатри ёки машҳур гапни олманг: таниш иборанинг давомини тахмин қилиш осонроқ. Сўзлар сиз яратган ғалати манзарани эслатсин, аммо ҳаётингизни ошкор қилмасин.
-
Шахсий маълумотларингизни қўшманг. Исмингиз, туғилган кунингиз, телефон рақамингиз ёки мактабингиз номи парол учун яхши асос эмас. Бундай маълумотни танишларингиз билиши ёки саҳифангиздан кўриши мумкин. Масалан, Жасур исмли ўқувчи ўз исми билан синфини бирлаштирса, уни танийдиган одам учун тахмин қилишни енгиллаштиради.
-
Таниш кетма-кетликлардан қочинг. Кетма-кет рақамлар, алифбо бўйича ёзилган ҳарфлар ва клавиатурадаги ёнма-ён тугмалар эсда осон қолади. Афсуски, уларни тахмин қилиш ҳам осон. Бир хил белгини такрорлаш ўрнига, бир-бирига қандай боғланганини бошқалар англай олмайдиган таркиб танланг.
-
Белгиларни фақат безак сифатида қўшманг. Хизмат талаб қилса, катта ва кичик ҳарфлар, рақамлар ҳамда махсус белгилардан фойдаланинг. Махсус белгилар — масалан, ундов ёки савол белгиси. Бироқ оддий сўз охирига битта белги қўйиб, паролни етарлича ҳимояладим деб ўйламанг. Бутун ёзувнинг тахмин қилишга қанчалик қулайлигини баҳоланг.
-
Ҳар бир ҳисоб учун алоҳида парол яратинг. Почта билан ўқув платформасига бир хил парол қўйманг. Бир хизматдаги паролингиз ошкор бўлса, ўша ёзувни бошқа ҳисобларда ҳам синаб кўришлари мумкин. Алоҳида пароллар битта ҳисобдаги муаммонинг бошқаларига тарқалиш хавфини камайтиради.
-
Эски паролни озгина ўзгартириб ишлатманг. Охиридаги рақамни алмаштириш ёки хизмат номини қўшиш янги, мустақил парол яратмайди. Эски ёзувни билган одам бундай ўзгаришни ҳам тахмин қилиши мумкин. Янги ҳисоб очаётганда аввалги қолипдан воз кечиб, бошқача таркиб танланг.
Паролларни қандай эслаб қолиш ва сақлаш мумкин?
Ҳар бир ҳисобнинг паролини ёдда тутиш қийинлашиши табиий. Парол бошқарувчиси — паролларни сақлаш ва янгисини яратишга ёрдам берадиган дастур — бу вазифани енгиллаштириши мумкин. Унинг ўзини очадиган асосий парол алоҳида ва пухта бўлсин. Танлашда номаълум рекламадаги ваъдага эмас, хизматнинг ҳимоя ва тиклаш имкониятларига эътибор беринг.
Паролни телефонингиздаги оддий қайдга, умумий суҳбатга ёки синфдошларингиз кўрадиган ҳужжатга ёзманг. Қоғозга ёзсангиз, уни бошқалар бемалол кўрадиган жойда қолдирманг. Экран четига ёпиштирилган ёзув қулай туюлади, лекин ёнингизга келган одамга ҳам кўринади.
Ёдлаш учун хаёлингизда кичик воқеа яратсангиз бўлади. Бу воқеани ижтимоий тармоқда айтиб берманг ва паролни танишларингиз билан машқ қилманг. Боланинг ҳисобига катталар ёрдами керак бўлса, сақлаш ва тиклаш йўлини ота-она билан олдиндан келишиб олиш фойдали.
Паролдан ташқари ҳисобни нима ҳимоялайди?
Икки босқичли тасдиқлаш киришда паролдан кейин яна бир тасдиқ сўрайди. Бу, масалан, махсус иловада чиқадиган код ёки қурилмангизга келган сўров бўлиши мумкин. Хизмат бундай имкониятни таклиф қилса, уни ёқиш ҳисобингизга қўшимча ҳимоя беради. Кодни эса парол каби сир сақланг.
Паролни қаерга киритаётганингиз ҳам аҳамиятли. Хабарда келган ҳавола сизни таниш саҳифага ўхшаш сохта саҳифага олиб бориши мумкин. Шубҳа туғилса, хабардаги ҳаволани очиш ўрнига хизматнинг ўзингиз биладиган иловаси ёки манзилидан киринг. Ёрдам таклиф қилган бегона одамга парол ёки тасдиқлаш кодини юборманг.
Мактабдаги ёки бошқа умумий компьютерда ишингиз тугагач, ҳисобдан чиқинг. Фақат саҳифани ёпиш ҳар доим ҳам ҳисобдан чиқиш дегани эмас. Бегона қурилмада паролни сақлаш таклифига рози бўлмаслик кейинги фойдаланувчига ҳисобингиз очиқ қолишининг олдини олишга ёрдам беради.
Парол бошқаларга маълум бўлса, нима қилиш керак?
Ошкор бўлган паролни хизматнинг расмий иловаси ёки сайти орқали алмаштиринг. Уни бошқа ҳисобларда ҳам ишлатган бўлсангиз, ўша ҳисобларга ҳам янги, бир-биридан фарқли пароллар қўйинг. Айниқса, бошқа ҳисобларни тиклаш учун фойдаланадиган электрон почтангизни текширинг.
Ҳисоб созламаларида кирилган қурилмалар рўйхати бўлса, уни кўриб чиқинг ва ўзингизга тегишли бўлмаган киришларни якунланг. Тиклаш учун ёзилган телефон ёки почта манзили ҳам сизники эканини текширинг. Ҳисобга кира олмасангиз, хизматнинг расмий тиклаш йўлидан фойдаланинг; уни очиб беришни ваъда қилган бегоналарга маълумот юборманг.
Қизиқарли фактлар
- Бўш жой айрим хизматларда паролнинг бир қисми бўлиши мумкин, аммо ҳамма хизмат ҳам уни қабул қилмайди.
- Катта ва кичик ҳарфлар паролда турли белгилар сифатида қабул қилиниши мумкин. Клавиатура ҳолатини текшириш киришдаги хатони топишга ёрдам беради.
- Парол ёзиладиган майдондаги нуқталар белгиларни ёнингиздаги одамдан яширади; бу паролнинг кучли эканини билдирмайди.
- Ҳисобни тиклаш коди ҳам махфий маълумотдир. Уни билган бегона одам ҳисобингизга киришга уриниши мумкин.
Ўзингиз текшириб кўринг: муҳим ҳисобларингиз номини ёзиб, қайсиларида бир хил парол борлигини хаёлан белгиланг. Паролларнинг ўзини бу рўйхатга киритманг. Такрорланганларини алоҳида паролларга алмаштиришдан бошланг.
Кўп бериладиган саволлар
Узун паролга ҳам рақам ва белги қўшиш шартми?
Бу хизматнинг талабига боғлиқ. Талаб қилинган белгиларни қўшинг, лекин фақат уларнинг борлигига суянманг: узунлик, олдиндан топиб бўлмаслик ва бошқа ҳисобларда такрорланмаслик ҳам керак.
Битта кучли паролни ҳамма жойда ишлатса бўладими?
Ҳар бир ҳисоб учун алоҳида парол танлаган маъқул. Битта ёзув ошкор бўлса, уни ишлатган бошқа ҳисобларингиз ҳам хавф остида қолади.
Паролимни дўстимга айтсам бўладими?
Паролингизни дўстингизга бермаганингиз маъқул. Бирор файл ёки топшириқни кўрсатиш керак бўлса, ҳисобни бериш ўрнига хизматдаги улашиш имкониятидан фойдаланинг.
Паролни унутиб қўйсам, қандай тиклайман?
Хизматдаги паролни тиклаш бўлимидан фойдаланинг. Одатда бунинг учун ҳисобга олдиндан боғланган почта ёки телефон керак бўлади, шунинг учун бу маълумотларни янгилаб туринг.