Компьютер тузилиши бирга ишлайдиган қисмлардан иборат: протсессор буйруқларни бажаради, тезкор хотира ишлаётган дастурларга жой беради, диск эса файлларни сақлайди. Экран, клавиатура ва сичқонча компьютер билан мулоқот қилишга ёрдам беради. Ҳар бир қисмнинг вазифасини тушунсангиз, ҳужжатни очиш, таҳрирлаш ва сақлаш орасидаги фарқни ҳам осон ажратасиз.
Компьютер тузилиши қандай қисмлардан иборат?
Компьютерни фақат экрандан иборат деб тасаввур қилманг. Стол компьютерида асосий қисмлар одатда алоҳида қути ичида жойлашади; бу қути тизим блоки деб аталади. Ноутбукда эса экран, клавиатура ва асосий ички қисмлар битта қурилмага бирлаштирилган.
Ичкаридаги қисмларни асосий плата боғлайди. Уни қисмлар ўзаро маълумот алмашадиган катта таянч тахта деб тасаввур қилишингиз мумкин. Электр таъминоти қурилмаларни қувват билан таъминлайди, совитиш қисмлари эса ишлаш пайтида ажраладиган иссиқликни чиқаришга ёрдам беради.
Вазифасига қараб, компьютер қисмларини қуйидагича ажратиш қулай:
- Маълумот киритиш: клавиатура орқали матн ёзасиз, сичқонча билан буйруқ танлайсиз.
- Маълумотга ишлов бериш: протсессор дастур кўрсатмаларини бажаради.
- Вақтинча жойлаштириш: тезкор хотира ишлаётган дастур ва унинг маълумотларини тутиб туради.
- Сақлаш: диск ҳужжат, расм ва дастурларни компьютер ўчганидан кейин ҳам сақлайди.
- Натижани кўрсатиш: экранда матн ёки расм пайдо бўлади, карнайдан товуш эшитилади.
Протсессор нима иш бажаради?
Протсессор — дастурдаги буйруқларни бажарадиган қисм. У ҳисоблайди, маълумотларни таққослайди ва берилган кўрсатмалар бўйича ишлайди. Масалан, электрон жадвалда сонларни қўшиш буйруғини берсангиз, натижани ҳисоблашда протсессор қатнашади.
Уни кўпинча компьютернинг мияси дейишади. Бу фақат ўхшатиш: протсессор инсон каби ўйламайди, балки дастур белгилаган амалларни бажаради. Мактабдаги масалани тасаввур қилинг: ечиш тартиби дастурга, шу тартиб бўйича амалларни бажариш эса протсессор ишига ўхшайди.
Компьютернинг тезлиги фақат протсессорга боғлиқ эмас. Кучли протсессор бўлса ҳам, тезкор хотира етишмаса ёки диск билан маълумот алмашиш секин кечса, иш чўзилиши мумкин. Шу сабабли қурилмани баҳолашда битта қисмнинг номига эмас, қисмларнинг биргаликдаги ишига қараш керак.
Тезкор хотира нега вақтинчалик?
Тезкор хотира ишлаётган дастурлар ва улар фойдаланаётган маълумотларни вақтинча тутади. Қурилма тавсифида уни РАМ деб ҳам ёзишади. Ҳужжатни очганингизда, уни кўриш ва таҳрирлаш учун керакли маълумотлар тезкор хотирага юкланади.
Буни дарс тайёрлайдиган столга ўхшатиш мумкин. Жавонда барча китобларингиз туради, стол устига эса айни пайтда керак бўлганларини қўясиз. Тезкор хотира шу иш жойига ўхшайди: бир нечта дастур очилса, уларнинг ҳар бирига жой керак бўлади. Жой етишмаганда компьютернинг жавоб бериши секинлашиши мумкин.
Оддий тезкор хотира электр узилганда ичидаги маълумотни сақлаб қолмайди. Шунинг учун ёзаётган матнингизни фақат экранда кўриш етарли эмас: уни файл сифатида сақланг. Айрим дастурлар ўзгаришларни автоматик сақлайди, аммо бу имконият ёқилганини текширмасдан унга таянманг.
Диск нимани сақлайди ва хотирадан нимаси билан фарқ қилади?
Диск — файллар узоқроқ муддат турадиган сақлаш қурилмаси. Унда расмлар, видеолар, ҳужжатлар, дастурлар ва операцион тизим жойлашади. Операцион тизим компьютер қурилмалари ва дастурлари ишини бошқарадиган асосий дастурий муҳитдир. У сизга файлларни топиш ва дастурларни ишга тушириш имконини беради.
Сақлаш қурилмалари орасида ҲДД ва ССД номларини учратасиз. ҲДД маълумотни айланувчи магнит пластиналарда сақлайди; ССД эса маълумотни электрон хотирада тутади ва унда айланувчи пластина йўқ. Кундалик суҳбатда иккаласини ҳам диск деб аташлари мумкин. Тезкор хотирадан фарқли равишда, улар электр ўчганида ҳам ёзилган файлларни сақлаб қолади.
Фарқни эслаб қолиш учун шундай тасаввур қилинг: диск — жавон, тезкор хотира — иш столи. Жавонда бўш жой кўп бўлиши стол устидаги жой ҳам кўп дегани эмас. Демак, дискда анча бўш жой тургани билан, бир вақтнинг ўзида очилган дастурлар учун тезкор хотира етишмаслиги мумкин.
Ҳужжат очилганда қисмлар қандай бирга ишлайди?
Компьютер тузилишини энг осон йўл билан тушуниш учун оддий ишни кузатинг. Масалан, Малика исмли ўқувчи мактаб топшириғи учун сақланган матнни очмоқчи, деб тасаввур қилайлик. У файлни танлайди, компьютер эса бир нечта қисм ёрдамида шу буйруқни бажаради.
- Буйруқ киритилади. Малика сичқонча билан ҳужжатни танлаб очади. Сичқонча унинг ҳаракатини компьютерга узатади.
- Маълумот дискдан олинади. Ҳужжатни очадиган дастур файлдаги маълумотлардан фойдаланади, керакли қисми тезкор хотирага юкланади.
- Буйруқлар бажарилади. Протсессор дастур кўрсатмалари асосида матн билан ишлашга қатнашади, натижа экранда кўринади.
- Ўзгариш киритилади. Малика клавиатурада янги жумла ёзади. Дастур ҳужжатнинг очиқ нусхасини янгилайди.
- Натижа сақланади. Сақлаш буйруғи берилганда, ўзгартирилган ҳужжат дискка ёзилади.
Бу кетма-кетлик вазифаларни тушуниш учун соддалаштирилган. Аслида қисмлар иш давомида қайта-қайта маълумот алмашади. Сиз учун энг фойдали фарқ шу: файлни очиш уни ўзгартириш дегани эмас, ўзгартириш эса ҳар доим автоматик сақлаш дегани эмас.
Қизиқарли фактлар
- Монитор ва тизим блоки бир хил нарса эмас: бири тасвирни кўрсатади, иккинчисида асосий ички қисмлар жойлашади.
- Ноутбук ҳам стол компьютери каби протсессор, тезкор хотира ва сақлаш қурилмасидан фойдаланади.
- Файлни бошқа папкага кўчириш уни тезкор хотирага айлантирмайди: у сақлаш қурилмасида файл бўлиб қолади.
- Компьютерга дастур ҳам керак. Қисмларнинг ўзи матн ёзиш ёки расм чизиш вазифасини мустақил бажармайди.
- Сақланган ҳужжатни ёпиш уни ўчириш эмас. Файлни кейин яна очиш мумкин.
Фарқни амалда кўриш осон. Матн ёзиш дастурида қисқа жумла ёзинг, уни ўзингиз танлаган ном билан сақланг ва дастурни ёпинг. Кейин файлни қайта очинг: жумланинг жойида тургани унинг фақат очиқ дастурда эмас, сақлаш қурилмасида ҳам ёзилганини кўрсатади. Тажриба учун муҳим ҳужжатни эмас, алоҳида янги файлни танланг.
Кўп бериладиган саволлар
Протсессор билан тизим блоки бир нарсами?
Йўқ, протсессор тизим блокининг ичидаги қисмлардан биридир. Тизим блокида асосий плата, тезкор хотира, сақлаш ва бошқа қурилмалар ҳам жойлашади.
Тезкор хотира кўпайса, дискдаги жой ҳам кўпаядими?
Йўқ, тезкор хотира ва диск алоҳида вазифани бажаради. Тезкор хотира ишлаётган дастурларга жой беради, диск сиғими эса қанча файл сақлашингизга таъсир қилади.
Компьютер ўчса, барча файллар йўқоладими?
Йўқ, дискка сақланган файллар одатда қолади. Аммо очиқ ҳужжатдаги ҳали сақланмаган ўзгаришлар йўқолиши мумкин, шу боис иш давомида сақлашни одат қилинг.
Компьютер секинлашса, протсессорни алмаштириш керакми?
Ҳар доим ҳам керак эмас, чунки секинлашишнинг сабаби фақат протсессор бўлмайди. Ортиқча очиқ дастурларни ёпинг ва муаммо қайси иш пайтида такрорланишини кузатинг; сабаб тушунарсиз бўлса, қурилмани очмасдан мутахассисга мурожаат қилинг.