Kompyuter tuzilishi birga ishlaydigan qismlardan iborat: protsessor buyruqlarni bajaradi, tezkor xotira ishlayotgan dasturlarga joy beradi, disk esa fayllarni saqlaydi. Ekran, klaviatura va sichqoncha kompyuter bilan muloqot qilishga yordam beradi. Har bir qismning vazifasini tushunsangiz, hujjatni ochish, tahrirlash va saqlash orasidagi farqni ham oson ajratasiz.
Kompyuter tuzilishi qanday qismlardan iborat?
Kompyuterni faqat ekrandan iborat deb tasavvur qilmang. Stol kompyuterida asosiy qismlar odatda alohida quti ichida joylashadi; bu quti tizim bloki deb ataladi. Noutbukda esa ekran, klaviatura va asosiy ichki qismlar bitta qurilmaga birlashtirilgan.
Ichkaridagi qismlarni asosiy plata bog’laydi. Uni qismlar o’zaro ma’lumot almashadigan katta tayanch taxta deb tasavvur qilishingiz mumkin. Elektr ta’minoti qurilmalarni quvvat bilan ta’minlaydi, sovitish qismlari esa ishlash paytida ajraladigan issiqlikni chiqarishga yordam beradi.
Vazifasiga qarab, kompyuter qismlarini quyidagicha ajratish qulay:
- Ma’lumot kiritish: klaviatura orqali matn yozasiz, sichqoncha bilan buyruq tanlaysiz.
- Ma’lumotga ishlov berish: protsessor dastur ko’rsatmalarini bajaradi.
- Vaqtincha joylashtirish: tezkor xotira ishlayotgan dastur va uning ma’lumotlarini tutib turadi.
- Saqlash: disk hujjat, rasm va dasturlarni kompyuter o’chganidan keyin ham saqlaydi.
- Natijani ko’rsatish: ekranda matn yoki rasm paydo bo’ladi, karnaydan tovush eshitiladi.
Protsessor nima ish bajaradi?
Protsessor — dasturdagi buyruqlarni bajaradigan qism. U hisoblaydi, ma’lumotlarni taqqoslaydi va berilgan ko’rsatmalar bo’yicha ishlaydi. Masalan, elektron jadvalda sonlarni qo’shish buyrug’ini bersangiz, natijani hisoblashda protsessor qatnashadi.
Uni ko’pincha kompyuterning miyasi deyishadi. Bu faqat o’xshatish: protsessor inson kabi o’ylamaydi, balki dastur belgilagan amallarni bajaradi. Maktabdagi masalani tasavvur qiling: yechish tartibi dasturga, shu tartib bo’yicha amallarni bajarish esa protsessor ishiga o’xshaydi.
Kompyuterning tezligi faqat protsessorga bog’liq emas. Kuchli protsessor bo’lsa ham, tezkor xotira yetishmasa yoki disk bilan ma’lumot almashish sekin kechsa, ish cho’zilishi mumkin. Shu sababli qurilmani baholashda bitta qismning nomiga emas, qismlarning birgalikdagi ishiga qarash kerak.
Tezkor xotira nega vaqtinchalik?
Tezkor xotira ishlayotgan dasturlar va ular foydalanayotgan ma’lumotlarni vaqtincha tutadi. Qurilma tavsifida uni RAM deb ham yozishadi. Hujjatni ochganingizda, uni ko’rish va tahrirlash uchun kerakli ma’lumotlar tezkor xotiraga yuklanadi.
Buni dars tayyorlaydigan stolga o’xshatish mumkin. Javonda barcha kitoblaringiz turadi, stol ustiga esa ayni paytda kerak bo’lganlarini qo’yasiz. Tezkor xotira shu ish joyiga o’xshaydi: bir nechta dastur ochilsa, ularning har biriga joy kerak bo’ladi. Joy yetishmaganda kompyuterning javob berishi sekinlashishi mumkin.
Oddiy tezkor xotira elektr uzilganda ichidagi ma’lumotni saqlab qolmaydi. Shuning uchun yozayotgan matningizni faqat ekranda ko’rish yetarli emas: uni fayl sifatida saqlang. Ayrim dasturlar o’zgarishlarni avtomatik saqlaydi, ammo bu imkoniyat yoqilganini tekshirmasdan unga tayanmang.
Disk nimani saqlaydi va xotiradan nimasi bilan farq qiladi?
Disk — fayllar uzoqroq muddat turadigan saqlash qurilmasi. Unda rasmlar, videolar, hujjatlar, dasturlar va operatsion tizim joylashadi. Operatsion tizim kompyuter qurilmalari va dasturlari ishini boshqaradigan asosiy dasturiy muhitdir. U sizga fayllarni topish va dasturlarni ishga tushirish imkonini beradi.
Saqlash qurilmalari orasida HDD va SSD nomlarini uchratasiz. HDD ma’lumotni aylanuvchi magnit plastinalarda saqlaydi; SSD esa ma’lumotni elektron xotirada tutadi va unda aylanuvchi plastina yo’q. Kundalik suhbatda ikkalasini ham disk deb atashlari mumkin. Tezkor xotiradan farqli ravishda, ular elektr o’chganida ham yozilgan fayllarni saqlab qoladi.
Farqni eslab qolish uchun shunday tasavvur qiling: disk — javon, tezkor xotira — ish stoli. Javonda bo’sh joy ko’p bo’lishi stol ustidagi joy ham ko’p degani emas. Demak, diskda ancha bo’sh joy turgani bilan, bir vaqtning o’zida ochilgan dasturlar uchun tezkor xotira yetishmasligi mumkin.
Hujjat ochilganda qismlar qanday birga ishlaydi?
Kompyuter tuzilishini eng oson yo’l bilan tushunish uchun oddiy ishni kuzating. Masalan, Malika ismli o’quvchi maktab topshirig’i uchun saqlangan matnni ochmoqchi, deb tasavvur qilaylik. U faylni tanlaydi, kompyuter esa bir nechta qism yordamida shu buyruqni bajaradi.
- Buyruq kiritiladi. Malika sichqoncha bilan hujjatni tanlab ochadi. Sichqoncha uning harakatini kompyuterga uzatadi.
- Ma’lumot diskdan olinadi. Hujjatni ochadigan dastur fayldagi ma’lumotlardan foydalanadi, kerakli qismi tezkor xotiraga yuklanadi.
- Buyruqlar bajariladi. Protsessor dastur ko’rsatmalari asosida matn bilan ishlashga qatnashadi, natija ekranda ko’rinadi.
- O’zgarish kiritiladi. Malika klaviaturada yangi jumla yozadi. Dastur hujjatning ochiq nusxasini yangilaydi.
- Natija saqlanadi. Saqlash buyrug’i berilganda, o’zgartirilgan hujjat diskka yoziladi.
Bu ketma-ketlik vazifalarni tushunish uchun soddalashtirilgan. Aslida qismlar ish davomida qayta-qayta ma’lumot almashadi. Siz uchun eng foydali farq shu: faylni ochish uni o’zgartirish degani emas, o’zgartirish esa har doim avtomatik saqlash degani emas.
Qiziqarli faktlar
- Monitor va tizim bloki bir xil narsa emas: biri tasvirni ko’rsatadi, ikkinchisida asosiy ichki qismlar joylashadi.
- Noutbuk ham stol kompyuteri kabi protsessor, tezkor xotira va saqlash qurilmasidan foydalanadi.
- Faylni boshqa papkaga ko’chirish uni tezkor xotiraga aylantirmaydi: u saqlash qurilmasida fayl bo’lib qoladi.
- Kompyuterga dastur ham kerak. Qismlarning o’zi matn yozish yoki rasm chizish vazifasini mustaqil bajarmaydi.
- Saqlangan hujjatni yopish uni o’chirish emas. Faylni keyin yana ochish mumkin.
Farqni amalda ko’rish oson. Matn yozish dasturida qisqa jumla yozing, uni o’zingiz tanlagan nom bilan saqlang va dasturni yoping. Keyin faylni qayta oching: jumlaning joyida turgani uning faqat ochiq dasturda emas, saqlash qurilmasida ham yozilganini ko’rsatadi. Tajriba uchun muhim hujjatni emas, alohida yangi faylni tanlang.
Ko’p beriladigan savollar
Protsessor bilan tizim bloki bir narsami?
Yo’q, protsessor tizim blokining ichidagi qismlardan biridir. Tizim blokida asosiy plata, tezkor xotira, saqlash va boshqa qurilmalar ham joylashadi.
Tezkor xotira ko’paysa, diskdagi joy ham ko’payadimi?
Yo’q, tezkor xotira va disk alohida vazifani bajaradi. Tezkor xotira ishlayotgan dasturlarga joy beradi, disk sig’imi esa qancha fayl saqlashingizga ta’sir qiladi.
Kompyuter o’chsa, barcha fayllar yo’qoladimi?
Yo’q, diskka saqlangan fayllar odatda qoladi. Ammo ochiq hujjatdagi hali saqlanmagan o’zgarishlar yo’qolishi mumkin, shu bois ish davomida saqlashni odat qiling.
Kompyuter sekinlashsa, protsessorni almashtirish kerakmi?
Har doim ham kerak emas, chunki sekinlashishning sababi faqat protsessor bo’lmaydi. Ortiqcha ochiq dasturlarni yoping va muammo qaysi ish paytida takrorlanishini kuzating; sabab tushunarsiz bo’lsa, qurilmani ochmasdan mutaxassisga murojaat qiling.