Operativ xotira — kompyuter ishlayotgan paytda dasturlar va ularga kerakli ma’lumotlar vaqtincha turadigan joy. Qattiq disk esa fayllarni kompyuter o’chirilgandan keyin ham saqlaydi. Ularning farqini tushunsangiz, nega hujjatni saqlash kerakligini va kompyuter sekinlashganda nimalarga e’tibor berishni bilasiz.
Operativ xotira nima uchun kerak?
Kompyuterda dastur ochganingizda, unga kerakli ma’lumotlar saqlash qurilmasidan operativ xotiraga yuklanadi. Protsessor, ya’ni buyruqlarni bajaradigan asosiy qurilma, ish davomida shu ma’lumotlardan foydalanadi. Masalan, matn yozish dasturida ochilgan hujjat bilan ishlash uchun uning kerakli qismlari xotirada turadi. Bu joy fayllarning doimiy ombori emas, ayni paytdagi ish maydonidir.
Buni dars tayyorlayotgan o’quvchining stoliga o’xshatish mumkin. Javonda barcha kitoblar turadi, stol ustiga esa hozir kerak bo’lganlarini qo’yasiz. Operativ xotira ham shunga o’xshaydi. Bir vaqtning o’zida ko’p dastur ishlatsangiz, ularning har biri shu ish maydonidan foydalanadi. Biroq bu faqat tushuntirish uchun o’xshatish: kompyuter ma’lumotlar bilan elektron usulda ishlaydi.
Odatdagi operativ xotira ma’lumotni ushlab turish uchun elektr quvvatiga muhtoj. Quvvat uzilsa, undagi vaqtinchalik ma’lumot saqlanib qolmaydi. Shu sababli ekranda yozgan matningiz hali doimiy saqlangan degani emas. Dasturdagi saqlash buyrug’i hujjatning nusxasini diskka yozadi, shunda uni keyin yana ochishingiz mumkin.
Qattiq disk fayllarni qanday saqlaydi?
Qattiq disk — hujjat, rasm, musiqa, dastur va boshqa ma’lumotlarni uzoq muddat saqlaydigan qurilma. Uning vazifasini javonga o’xshatish qulay: kerakli faylni undan olasiz va ish tugagach, o’zgargan nusxasini yana saqlaysiz. Kompyuterni odatdagi tartibda o’chirganingizda, diskdagi saqlangan fayllar yo’qolib ketmaydi.
Qattiq disk ichida ma’lumot magnit usulda yoziladigan aylanuvchi disklar bor. Maxsus qism u yerdagi yozuvlarni o’qiydi yoki yangisini yozadi. Qurilmaning ichini ochish shart emas. Uni tushunish uchun asosiy fikr yetarli: ma’lumot ekranda ko’rinib turmasa ham, saqlash qurilmasida qolishi mumkin. Masalan, yopilgan surat faylini keyin qayta ochasiz.
Har bir kompyuterda aynan shunday mexanik qattiq disk bo’lishi shart emas. Ba’zilarida SSD deb ataladigan, ma’lumotni elektron qismlarda saqlaydigan qurilma ishlatiladi; unda aylanuvchi disk yo’q. Kundalik suhbatda bularni umumiy qilib disk deyishadi. Qattiq disk ham, SSD ham doimiy saqlash vazifasini bajaradi, ammo ularni operativ xotira bilan adashtirmaslik kerak.
Dastur ochilganda bu qurilmalar qanday hamkorlik qiladi?
Masalan, Aziz maktab topshirig’i uchun kompyuterda matn yozmoqda, deb tasavvur qilaylik. U dasturni ishga tushirganda, kerakli ma’lumotlar diskdan ish xotirasiga o’tadi. Aziz avval saqlagan hujjatini ochsa, uning mazmuni ham ishlash uchun yuklanadi. Ekrandagi har bir harf esa faqat diskning o’zi ishlayotganini anglatmaydi: bir nechta qurilma birgalikda vazifa bajaradi.
Aziz matnga yangi gap qo’shdi. Bu o’zgarish dastur ishlayotgan paytda xotirada mavjud bo’ladi, lekin diskdagi oldingi nusxaga hali yozilmagan bo’lishi mumkin. Saqlash buyrug’ini bergach, hujjatning yangilangan holati diskka yoziladi. Ayrim dasturlar o’zgarishlarni avtomatik saqlaydi, lekin bunday imkoniyat hamma dasturda bir xil ishlamaydi. Saqlanganini tekshirish foydali odat.
Ish jarayonini tushunish uchun quyidagi amallarni bir-biridan ajrating:
- Ochish: saqlangan faylni dastur orqali ishlatishga tayyorlash.
- Tahrirlash: matn, rasm yoki boshqa ma’lumotga o’zgartirish kiritish.
- Saqlash: o’zgarishlarni keyin ham foydalanish uchun saqlash qurilmasiga yozish.
- Yopish: hujjat yoki dastur bilan hozirgi ishni tugatish; bu amal faylni o’chirish bilan bir xil emas.
Xotira yetishmasligi bilan disk to’lishining farqi nimada?
Operativ xotira va disk sig’imi bir xil vazifani bildirmaydi. Sig’im — qurilmaga qancha ma’lumot joylashishini ifodalovchi tushuncha. Ish xotirasi ayni paytda ishlayotgan dasturlarga xizmat qiladi, diskdagi bo’sh joy esa yangi fayllarni saqlash uchun kerak. Katta javon stol ustini kengaytirmaganidek, diskda ko’p bo’sh joy borligi ish xotirasi ham yetarli degani emas.
Ko’p dastur va brauzer sahifalari birga ochilsa, kompyuterning ish xotirasiga talab ortadi. Brauzer — internet sahifalarini ochadigan dastur. Keraksiz oynalarni yopish ayrim vaziyatlarda ishlashni yengillashtiradi, ammo sekinlashishning sababi faqat xotira bo’lmasligi mumkin. Protsessor, saqlash qurilmasi va dasturning o’zi ham ish tezligiga ta’sir qiladi. Bitta belgiga qarab qurilma buzilgan deyishga shoshilmang.
Disk to’lib qolsa, yangi faylni saqlash yoki dastur o’rnatish uchun joy yetmasligi mumkin. Bunday paytda o’zingizga tegishli fayllarni ko’rib chiqing, keraklilarining boshqa nusxasi borligini tekshiring. Noma’lum papkalarni o’chirmang: ular dastur ishlashi uchun zarur bo’lishi mumkin. Maktab yoki oilaviy kompyuterda joy bo’shatishdan oldin undan foydalanadigan boshqa odamlar bilan kelishib oling.
Qiziqarli faktlar
- Bir hujjatning diskda saqlangan nusxasi bilan dasturda ochiq turgan holati vaqtincha farq qilishi mumkin.
- Dasturni yopish uning kompyuterdan butunlay o’chirilganini anglatmaydi; saqlangan dastur keyin yana ishga tushadi.
- Operativ xotira ham, disk sig’imi ham bayt va undan hosil bo’lgan birliklar bilan ifodalanadi.
- Qattiq diskda harakatlanuvchi qismlar bor, SSD esa ma’lumotni aylanuvchi disklarsiz saqlaydi.
- Faylni ko’rish uchun ochish va uni saqlash — kompyuterdagi ikki xil amal.
Farqni o’zingiz kuzatib ko’ring: oddiy matn yozing, uni tushunarli nom bilan saqlang va hujjatni yoping. So’ng aynan shu faylni qayta oching. Matnning qaytib chiqishi uning faqat ochiq dasturda turmaganini, saqlash qurilmasiga ham yozilganini ko’rsatadi. Tajriba uchun muhim topshiriq emas, alohida sinov hujjatidan foydalaning.
Ko’p beriladigan savollar
Kompyuterni o’chirsam, yozgan matnim yo’qoladimi?
Diskka saqlangan matn odatda kompyuter o’chirilgandan keyin ham qoladi. Saqlanmagan o’zgarishlar esa yo’qolishi mumkin, shuning uchun o’chirishdan oldin hujjat saqlanganini tekshiring.
Operativ xotira ko’p bo’lsa, ko’proq rasm saqlay olamanmi?
Rasmlarni uzoq muddat saqlash imkoniyati operativ xotiraga emas, saqlash qurilmasidagi bo’sh joyga bog’liq. Ish xotirasi rasmlarni ochish va tahrirlash paytida kerak bo’ladi, lekin doimiy fayl ombori vazifasini bajarmaydi.
Diskdan fayllarni o’chirsam, kompyuter tezlashadimi?
Fayllarni o’chirish har doim ham kompyuterni tezlashtirmaydi. Bu diskda joy bo’shatadi, ammo sekin ishlashning sababi boshqa bo’lsa, muammoni hal qilmaydi.
Nega diskdagi fayllarni boshqa joyga ham nusxalash kerak?
Qo’shimcha nusxa qurilma buzilganda yoki fayl tasodifan o’chirilganda asqatadi. Bunday nusxa zaxira nusxa deyiladi; uni boshqa saqlash qurilmasiga joylash muhim hujjatni qayta topishga yordam beradi.