Дастур нима деган саволнинг қисқа жавоби шундай: у компьютер ёки телефонга муайян вазифани бажариш учун берилган кўрсатмалар тўпламидир. Дастурлар ёрдамида матн ёзамиз, расм чизамиз, ҳисоблаймиз ва ўйин ўйнаймиз. Уларнинг турларини фарқлаш эса керакли воситани танлаш ва қурилма қандай ишлашини тушунишга ёрдам беради.
Дастур нима ва у қурилмадан нимаси билан фарқ қилади?
Компьютернинг экрани, клавиатураси ва бошқа ушлаб кўриш мумкин бўлган қисмлари унинг жисмоний тузилишини ташкил этади. Дастур эса буюм эмас. У қурилма қандай вазифани бажаришини белгилайди: масалан, клавиатурадан киритилган ҳарфни экранда кўрсатади ёки танланган расмни очади. Қурилма билан дастур биргаликда ишлайди, аммо улар бир хил нарса эмас.
Буни ошхонадаги ишга қиёслаш мумкин. Идиш ва масаллиқлар борлиги таом ўзидан ўзи тайёр бўлади дегани эмас: нима қилиш ва қайси тартибда қилиш ҳам керак. Дастур ҳам қурилмага шундай тартибли кўрсатмалар беради. Лекин компьютер одам каби тахмин қилиб ишламайди; натижа ёзилган кўрсатмаларга ва киритилган маълумотларга боғлиқ бўлади.
Яна бир фарқ бор: дастур ва унда тайёрланган файл бошқа-бошқа нарсалардир. Масалан, расм чизадиган восита — дастур, сиз чизиб сақлаган расм эса файл. Дафтар билан ундаги ёзувни қандай ажратсангиз, дастур билан унинг ёрдамида яратилган ҳужжатни ҳам шундай фарқлашингиз мумкин.
Дастурлар қандай асосий турларга бўлинади?
Дастурларни вазифасига қараб гуруҳлаш қулай. Айримлари қурилманинг ишлашини бошқаради, бошқалари фойдаланувчининг муайян ишини бажаради. Яна дастур яратишга ёрдам берадиган воситалар бор. Биргина «дастур» сўзи турли вазифали воситаларни англатиши шундан.
- Тизимли дастурлар қурилманинг ишлашини бошқаради ва бошқа дастурлар ишлаши учун шароит яратади. Операцион тизим шу гуруҳга киради.
- Амалий дастурлар фойдаланувчининг аниқ вазифасини бажаради. Матн муҳаррири, расм чизиш воситаси, браузер ва ўйинлар бунга мисол бўлади.
- Дастурлаш воситалари янги дастур ёзиш, уни текшириш ва хатоларини топишга ёрдам беради. Улардан дастур тузаётган одам фойдаланади.
Бу бўлинишда асосий мезон — дастурнинг нима учун хизмат қилиши. Масалан, компьютерда дарс жадвалини тайёрласангиз, амалий дастурдан фойдаланасиз. Шу пайтда тизимли дастурлар ҳам ишлаётган бўлади, лекин уларнинг ишини алоҳида кузатиб туришингиз шарт эмас. Экранда кўриниб турган дастур ортида бошқа дастурлар ҳам вазифа бажариши мумкин.
Операцион тизим нима иш қилади?
Операцион тизим — қурилманинг асосий ишларини бошқарадиган дастурий тизим. У дастурларни ишга тушириш, файлларни сақлаш ва қурилма қисмларидан фойдаланишни ташкил этади. Сиз папкани очганингизда ёки овоз баландлигини ўзгартирганингизда, шу тизимнинг имкониятларидан фойдаланасиз.
Масалан, матн ёзиб ўтириб, мусиқа ҳам тинглашингиз мумкин. Бунда турли дастурлар қурилманинг хотираси ва ҳисоблаш имкониятларидан фойдаланади. Операцион тизим уларнинг ишини бошқаради. Уни мактабдаги ишлар тартибини мувофиқлаштирадиган тизимга қиёслаш мумкин: ҳар бир вазифанинг ўз жойи бор, улар бир-бирига халақит бермаслиги керак.
Тизимли дастурларнинг ҳаммаси ҳам доим кўзга ташланавермайди. Айримлари қурилма қисмлари билан ишлашга хизмат қилади. Масалан, драйвер деб аталадиган дастур операцион тизимга принтер каби қурилма билан ишлашда ёрдам беради. Шу сабабли фақат ташқи кўринишига қараб дастур вазифасини аниқлаш қийин; унинг нима иш қилишига қараш керак.
Керакли амалий дастурни қандай танлайсиз?
Танловни дастур номидан эмас, вазифангиздан бошланг. Сиз матн ёзмоқчимисиз, жадвалда ҳисобламоқчимисиз ёки суратга изоҳ қўшмоқчимисиз? Вазифа аниқ бўлса, керакли дастур тури ҳам осонроқ топилади. Масалан, мактаб тадбири учун эълон тайёрлаш билан харажатлар жадвалини ҳисоблаш бошқа-бошқа имкониятларни талаб қилади.
- Матн муҳаррири матн ёзиш, уни тузатиш ва саҳифадаги кўринишини тартибга солиш учун керак.
- Электрон жадвал дастури маълумотларни катакларга жойлаш ва формулалар ёрдамида ҳисоблашга хизмат қилади.
- График муҳаррир расм чизиш ёки тасвирни ўзгартиришга ёрдам беради.
- Тақдимот дастури маълумотни кетма-кет кўрсатиладиган саҳифалар — слайдлар орқали намойиш этади.
- Браузер интернетдаги веб-саҳифаларни очиш ва улардан фойдаланиш учун хизмат қилади.
Битта дастур бир неча ишни бажариши ҳам мумкин. Масалан, матн муҳарририга расм қўшиш мумкин, лекин бу уни расм билан ишлаш учун энг қулай воситага айлантирмайди. Керакли имконият борлигини, тугмалар тушунарлилигини ва тайёр ишни сақлай олишингизни текширинг. Кўп тугмали дастур ҳар доим ҳам сизга қулайроқ бўлавермайди.
Қизиқарли фактлар
- Дастурлар фақат компьютерда эмас, телефон ва планшетларда ҳам ишлайди.
- Ўйин ҳам дастур: у ўйинчининг ҳаракатларига ёзилган қоидалар асосида жавоб беради.
- Калкулятор дастури билан матн муҳаррири турли вазифаларни бажарса ҳам, иккаласи ҳам амалий дастурлар гуруҳига киради.
- Дастур коди — унинг кўрсатмалари дастурлаш тилида ёзилган матн. Экрандаги тугма ва ойналар коднинг ўзи эмас.
- Алгоритм — вазифани бажариш учун тузилган аниқ қадамлар кетма-кетлиги. Дастур шу қадамларни қурилма бажарадиган шаклда ифодалаши мумкин.
- Айрим дастурлар браузер ичида ишлайди; улардан фойдаланиш учун алоҳида дастур ойнасини очиш талаб этилмаслиги мумкин.
Оддий кузатиш қилиб кўринг: қурилмангиздаги таниш дастурлардан бирини очинг ва унда нима бажараётганингизни айтинг. Кейин дастур номи билан сақланган файл номини ажратинг. Масалан, матн ёзадиган восита ва унда тайёрланган дарс жадвали бир нарса эмаслигини амалда кўриш мавзуни тушунишга ёрдам беради.
Кўп бериладиган саволлар
Телефондаги илова ҳам дастурми?
Ҳа, телефондаги илова ҳам дастур. Масалан, эслатма ёзиш, расм кўриш ёки ҳисоблаш учун очадиган иловангиз муайян кўрсатмалар асосида ишлайди.
Браузер билан қидирув тизими бир хилми?
Йўқ, браузер ва қидирув тизими бошқа-бошқа воситалар. Браузер веб-саҳифаларни очади, қидирув тизими эса интернетдан керакли маълумот жойлашган саҳифаларни топишга ёрдам беради.
Ҳамма дастур интернет билан ишлайдими?
Йўқ, айрим дастурлар интернетга уланмасдан ҳам асосий вазифасини бажаради. Бошқаларига эса маълумот олиш ёки хизматдан фойдаланиш учун интернет керак бўлади; бу дастурнинг вазифасига боғлиқ.
Дастур билан файлнинг фарқи нимада?
Дастур иш бажаради, файл эса маълумотни сақлайди. Масалан, расмни очиб ўзгартирадиган восита — дастур, очилган сурат эса файлдир.