Операцион тизим — компьютер қурилмаларини бошқарадиган ва дастурлар ишлаши учун шароит яратадиган асосий дастурий таъминот. Windows, macOS ва Линух асосидаги тизимлар шу вазифани бажаради. Уларнинг фарқини тушунсангиз, компьютердаги иш муҳитини таниш, файлларни тартибга солиш ва керакли дастурни танлаш осонлашади.
Операцион тизим компьютерда нима қилади?
Компьютернинг экрани, клавиатураси ва хотираси бор. Лекин бу қисмлар биргаликда ишлаши учун уларни бошқариш керак. Операцион тизим дастурлар билан қурилмалар ўртасидаги ишни мувофиқлаштиради. Масалан, сиз клавиатурада ҳарф боссангиз, матн ёзаётган дастур шу ҳарфни қабул қилиб, экранда кўрсатади. Бунда клавиатура, дастур ва экран ўзаро боғлиқ ҳолда ишлайди.
Уни мактабдаги иш тартибига ўхшатиш мумкин. Хоналар ва ўқув қуроллари тайёр бўлса ҳам, дарслар тартибсиз ўтмайди: ким қаерда, қачон ва нима билан шуғулланиши келишилади. Компьютерда ҳам дастурлар протсессор — ҳисоблаш ишларини бажарадиган қисм — ва хотирадан фойдаланади. Тизим уларнинг ишини тақсимлайди. Шу сабабли матн ёзиб туриб, бошқа ойнада расмни ҳам очишингиз мумкин.
Файлларни бошқариш ҳам унинг вазифаси. Файл — компьютерда ном билан сақланадиган маълумот: расм, матн ёки овоз ёзуви бўлиши мумкин. Тизим файлни сақлаш, топиш, нусхалаш ва ўчиришга ёрдам беради. Папкалар эса файлларни гуруҳлаш учун хизмат қилади. Масалан, мактаб топшириқларини фанлар бўйича папкаларга ажратсангиз, керакли ҳужжатни излаш анча қулай бўлади.
Дастур билан тизимнинг фарқи нимада?
Матн муҳаррири матн ёзишга, браузер эса веб-саҳифаларни очишга хизмат қилади. Булар амалий дастурлар, яъни маълум ишни бажарадиган воситалардир. Операцион тизимнинг вазифаси кенгроқ: у шу дастурлар ишлайдиган муҳитни тайёрлайди. Браузерни ёпганингизда компьютер ишлашда давом этади, чунки браузер билан бутун тизим бир нарса эмас.
Интерфейс — сиз дастур ёки тизим билан мулоқот қиладиган кўриниш ва бошқарув воситалари. Экрандаги тугмалар, менюлар, белгилар ва ойналар унинг қисмларидир. Масалан, папкани очиш учун унинг белгисини танлайсиз. Бироқ тизим фақат кўринадиган ойналардан иборат эмас: унинг кўзга кўринмайдиган қисмлари ҳам қурилмалар ва дастурлар ишини бошқаради.
Бу фарқ муаммо сабабини тушунишга ёрдам беради. Битта дастур жавоб бермай қолса, дарров бутун компьютер бузилган деб ўйламанг. Аввал бошқа ойналар ва менюлар ишлаётганини текшириб кўринг. Аксинча, бирор тугма ёки меню сиз кутган жойда бўлмаса, бу ҳам носозлик дегани эмас: бошқа тизимда бошқарув воситалари бошқача жойлашиши мумкин.
Windows, macOS ва Линух қандай фарқланади?
Windows, macOS ва Линух асосидаги тизимлар бир хил асосий эҳтиёжларга хизмат қилади: дастур очиш, файллар билан ишлаш ва қурилмаларни бошқариш. Фарқ уларнинг кўриниши, созламалари ҳамда қайси дастур ва қурилмалар билан ишлашида билинади. Бирида ўрганган тугмангиз бошқасида бошқа жойда туриши мумкин. Бу янги синфхонада керакли жавонни топишга ўхшайди: мақсад таниш, жойлашув эса бошқача.
- Windows — компьютерлар учун операцион тизим. Унда иш столи, ойналар ва менюлар орқали дастурлар ҳамда файллар билан ишлайсиз.
- macOS — Аппле компаниясининг Мац компьютерлари учун яратилган тизим. Унинг ҳам ўз иш муҳити, созламалари ва дастурлари бор.
- Линух асосидаги тизимлар — Линух ядросидан фойдаланадиган тизимлар. Ядро — қурилмалар ва дастурлар ўртасидаги асосий ишларни бошқарадиган ички қисм. Бундай тизимларнинг турли тайёр тўпламлари мавжуд.
Линух номи кундалик суҳбатда кўпинча бутун тизимга нисбатан айтилади. Аниқроқ айтганда, тўлиқ иш муҳити учун ядро билан бирга бошқа дастурлар ҳам керак. Шу боис Линух асосидаги икки компьютернинг экрани бир-биридан фарқ қилиши мумкин. Бошлаётган одам учун номларни ёдлашдан кўра, файлни қаердан очиш ва созламани қаердан топишни билиш фойдалироқ.
Қайси тизим сизнинг вазифангизга мос келади?
Танловни ташқи кўринишдан эмас, бажарадиган ишингиздан бошланг. Мактаб вазифаси учун матн ёзасизми, тақдимот тайёрлайсизми ёки расм чизасизми? Сизга керакли дастур танланган тизимда ишлашини текширинг. Бир дастур барча тизимлар учун чиқарилмаган бўлиши мумкин. Номи ўхшаш дастурлар ҳам файлни ҳар доим бир хил кўринишда очавермайди.
Қурилма мослиги ҳам керак. Мослик — қурилма ёки дастурнинг танланган муҳитда ишлай олиши. Масалан, принтер қоғозга чиқариши учун тизим у билан алоқа қила олиши лозим. Бунда драйвер деб аталадиган ёрдамчи дастур керак бўлиши мумкин. Драйвер тизимга муайян қурилма билан қандай ишлашни билдиради. Керакли маълумотни қурилманинг йўриқномасидан текшириш маъқул.
Фақат бошқаларнинг мақтовига қараб танламанг. Аввал ўзингиз фойдаланадиган дастурлар, уйдаги қурилмалар ва мактабдаги топшириқларни ёзиб чиқинг. Тизимни алмаштиришни режалаштирсангиз, керакли файлларнинг захира нусхасини — аслидан алоҳида сақланган нусхасини — тайёрланг. Умумий компьютерда эса ўзбошимчалик билан ўзгартириш киритманг: ундан фойдаланадиган бошқа одамлар билан келишиб олинг.
Қизиқарли фактлар
- Тизимнинг ташқи кўриниши билан унинг ички ишлаш қисми бир нарса эмас. Фон расмини ўзгартириш янги тизим ўрнатиш дегани эмас.
- Бир хил вазифани турли дастурлар бажариши мумкин. Масалан, матн ёзиш учун фақат битта дастурга боғланиб қолиш шарт эмас.
- Файл номи охиридаги кенгайтма унинг турини аниқлашга ёрдам беради. Лекин номни ўзгартириш файл мазмунини бошқа турга айлантирмайди.
- Компьютердаги тезкор хотира дастурлар ишлаётган пайтда керак бўлади. Файлларни узоқ сақлайдиган жой эса ундан бошқа вазифани бажаради.
- Телефон ва планшетларда ҳам тизим дастурлар ҳамда қурилмалар ишини бошқаради. Бошқарув усули эса қурилмага қараб фарқланади.
Кичик кузатув қилиб кўринг: созламаларни ўзгартирмасдан, компьютерингиздаги тизим ҳақида маълумот берадиган бўлимни топинг. Кейин оддий матн файлини яратинг ва ном бериб сақланг. Уни ёпиб, сақлаган папкангиздан қайта очинг. Шу машқда дастур, файл ва тизимнинг вазифалари алоҳида кўринади.
Кўп бериладиган саволлар
Компьютеримда қайси тизим борлигини қандай биламан?
Созламалардаги тизим ёки қурилма ҳақида маълумот берадиган бўлимдан билишингиз мумкин. Бўлим номи ва унга кириш йўли тизимга қараб фарқланади. Фақат экран фонига ёки белгилар рангига қараб хулоса қилманг.
Windows учун дастур macOS ёки Линухда ҳам ишлайдими?
Ҳар доим ҳам ишламайди: дастур танланган тизимга мос бўлиши керак. Уни ўрнатишдан олдин қайси тизимлар учун чиқарилганини текширинг. Керак бўлса, шу вазифани бажарадиган мос дастурни танланг.
Линухни ишлатиш учун буйруқларни билиш шартми?
Оддий кундалик ишлар учун ҳар доим ҳам буйруқ ёзиш шарт эмас. Линух асосидаги кўп тизимларда папкалар, ойналар ва менюлар билан ишлаш мумкин. Айрим созлаш вазифаларида эса матнли буйруқлар керак бўлиши мумкин.
Тизимни алмаштирсам, файлларим ўчиб кетадими?
Ўчиб кетиши мумкин; бу ўрнатиш пайтидаги танловлар ва сақлаш жойига боғлиқ. Шунинг учун бошлашдан олдин муҳим файлларни алоҳида жойга нусхаланг ва нусхалар очилишини текширинг. Тажрибангиз бўлмаса, компьютер билан ишлашни яхши биладиган кишидан ёрдам сўранг.