Компьютер вируси — бошқа файл ёки дастурларга ўз нусхасини қўшиб тарқаладиган зарарли дастур. У кўпинча зарарланган файл ёки дастур ишга туширилганда фаоллашади. Шубҳали файлни таниш, қурилмадаги ўзгаришларни тушуниш ва маълумотларингизни асраш учун унинг қандай тарқалишини билиш фойдали.
Компьютер вируси оддий дастурдан нимаси билан фарқ қилади?
Оддий дастур сиз кутган вазифани бажаради: матн ёзади, расм очади ёки ҳисоблайди. Вирус эса фойдаланувчи истамаган ҳаракатларни бажариши ва бошқа файлларга тарқалиши мумкин. Масалан, мактаб учун тайёрлаган тақдимотингизни очмоқчисиз, лекин зарарланган дастур шу пайтда бошқа файлларга ҳам ўз нусхасини қўшади.
Ҳар қандай зарарли дастур вирус эмас. Зарарли дастур — қурилмага, маълумотга ёки фойдаланувчига зарар етказадиган дастурларнинг умумий номи. Айримлари маълумотни яширинча йиғади, бошқалари файлларни очиб бўлмайдиган ҳолга келтиради. Кундалик суҳбатда уларнинг барчасини вирус деб аташади, аммо тарқалиш усуллари бир хил эмас.
Бу биологик вирус эмас. Компьютердаги зарарли дастур одамга юқмайди, лекин унинг ҳужжатлари, расмлари ёки шахсий маълумотларига зарар етказиши мумкин. Шунинг учун масала фақат қурилманинг ишлашида эмас: керакли файлларни сақлаб қолиш ва бегоналарнинг улардан фойдаланишига йўл қўймаслик ҳам керак.
Вирус қурилмага қандай кириб келади?
Кўпинча хавф ташқаридан олинган файл билан бошланади. Бу интернетдан юкланган дастур, хабарга бириктирилган ҳужжат ёки флешкадан кўчирилган файл бўлиши мумкин. Файлни олиш билан уни ишга тушириш бир хил эмас. Бироқ уни очадиган дастурда хавфсизлик нуқсони бўлса, файлни кўришнинг ўзи ҳам хавф туғдириши мумкин.
Файлнинг таниш номи хавфсизлик кафолати бўлмайди. Тасаввур қилинг, Азизга синфдошининг номидан “Дарс жадвали” деган файл келди. У ростдан ҳам жадвал юборганми, деб бошқа йўл билан сўраб олиш фойдали. Чунки таниш кишининг ҳисобидан ҳам у билмаган ҳолда зарарли хабарлар юборилиши мумкин.
- Номаълум дастурлар: керакли ўйин ёки восита ўрнига зарарли дастур юкланиши мумкин.
- Хабарга қўшилган файллар: кутилмаган ҳужжат ёки дастур текширмасдан очишга ундаши мумкин.
- Флешка ва бошқа ташқи хотиралар: зарарланган файл бир қурилмадан бошқасига кўчади.
- Шубҳали саҳифалар: сохта тугма ёки огоҳлантириш фойдаланувчини кераксиз дастур ўрнатишга ундайди.
Интернетга уланишнинг ўзи қурилмага албатта вирус тушди дегани эмас. Муҳими — қайси файлни олаётганингиз, қандай дастур ўрнатаётганингиз ва экрандаги сўровга нима деб жавоб бераётганингиз. “Давом этиш учун ҳимояни ўчиринг” деган талаб чиқса, шошилмай тўхтанг ва унинг сабабини текширинг.
Қайси белгилар шубҳа уйғотади?
Қурилма одатдагидан секинлашиши, дастурлар кутилмаганда ёпилиши ёки номаълум ойналар пайдо бўлиши текширишга сабаб бўлади. Файлларнинг йўқолиши ёки очилмай қолиши ҳам эътибор талаб қилади. Лекин буларнинг ҳеч бири ёлғиз ўзи вирус борлигини исботламайди.
Масалан, компьютерда кўп дастур очиқ турса ёки хотирада бўш жой камайса, у секин ишлаши мумкин. Эскирган ёки бузилган қурилма қисмлари ҳам хатоларга олиб келади. Шу боис “секинлашди, демак вирус” деган хулосага шошилманг. Аввал қандай ўзгариш бўлганини ва ундан олдин нима қилганингизни эслаб кўринг.
Кутилмаган ёзувнинг ўзига ҳам ишониб кетманг. Браузер, яъни интернет саҳифаларини очадиган дастур ичида “Қурилмангиз зарарланган” деган хабар чиқиши ҳақиқий текширув натижаси бўлмаслиги мумкин. Ундаги тугмани босиш ёки таклиф қилинган дастурни дарҳол ўрнатиш ўрнига, саҳифани ёпинг ва қурилмадаги таниш ҳимоя воситасини очинг.
Файлларни ва қурилмани қандай ҳимоялаш мумкин?
Антивирус — зарарли дастурларни аниқлаш ва тўхтатишга ёрдам берадиган ҳимоя дастури. Уни, қурилманинг асосий бошқарув дастурини ва ишлатадиган иловаларингизни янгилаб туринг. Янгиланишлар фақат янги тугма ёки безак келтирмайди: улар дастурдаги хавфсизлик нуқсонларини ҳам тузатиши мумкин.
Дастурларни уларни яратган ташкилотнинг расмий саҳифаси ёки қурилманинг расмий дастурлар дўконидан олинг. Бу хавфни камайтиради, аммо ҳеч бир жой мутлақ кафолат бермайди. Ўрнатиш пайтида сўралаётган рухсатларни ҳам ўқинг: оддий вазифа учун келган дастур нега бошқа маълумотларингизга киришни сўраётганини тушунмасангиз, давом этманг.
- Кутилмаган файлни очишдан олдин жўнатувчидан нима юборганини аниқлаштиринг.
- Флешкадаги файлларни ишлатишдан олдин ҳимоя дастури билан текширинг.
- Шубҳали файлни очиш учун антивирусни ўчирманг.
- Керакли ҳужжат ва расмларнинг захира нусхасини сақланг.
- Умумий компьютерга дастур ўрнатишдан олдин унинг эгаси ёки масъул кишидан сўранг.
Захира нусха — керакли файлнинг бошқа жойда сақланган қўшимча нусхаси. Масалан, оилавий суратлар ёки мактаб топшириқларини алоҳида ташқи хотирада ҳам сақлашингиз мумкин. Нусхани текшириб кўринг: файл номи кўриниб тургани етарли эмас, у очилиши ҳам керак. Ташқи хотирани нусха кўчириб бўлгач ажратиб қўйиш уни қурилмадаги айрим хавфлардан асрашга ёрдам беради.
Вирусдан шубҳалансангиз, нима қилиш керак?
Шубҳали файлни қайта-қайта очманг ва бошқаларга юборманг. Агар зарарли дастур ишлаётганидан хавотир бўлса, текширув тугагунча қурилмани интернет ҳамда умумий тармоқдан ажратинг. Мактаб компьютерида муаммо сезсангиз, уни яшириш ўрнига ўқитувчи ёки қурилмага масъул кишига айтинг.
Қурилмадаги ишончли ҳимоя дастури билан текширув ўтказинг ва натижадаги кўрсатмаларни диққат билан ўқинг. Тушунарсиз файлларни тахмин билан ўчиришга уринманг: улар қурилманинг ишлаши учун керак бўлиши мумкин. Текширув тугамаса, ҳимоя дастури очилмаса ёки муаммо қайтаверса, компьютер мутахассисига мурожаат қилинг.
Ёрдам сўраганда аниқ кузатувни айтинг. Қайси файлни очганингиз, ундан кейин нима ўзгаргани ва экранда қандай ёзув чиққани муаммони тушунишга ёрдам беради. Паролингизни эса айтманг. Агар уни шубҳали саҳифага киритган бўлсангиз, бошқа, ишончли қурилмадан паролни алмаштиринг.
Қизиқарли фактлар
- Компьютер вируси дастурий коддан, яъни компьютер бажарадиган буйруқлардан тузилади.
- Зарарли дастур ҳар доим ҳам кўзга ташланадиган белги бермайди.
- Интернетга уланмаган қурилмага ҳам ташқи хотирадаги зарарланган файл орқали хавф кириши мумкин.
- Антивирус хавфни камайтиради, лекин эҳтиёткорлик ва захира нусханинг ўрнини босмайди.
- Файлнинг номи ёки белгиси унинг ичидаги маълумот хавфсиз эканини исботламайди.
Оддий текширувдан бошлашингиз мумкин: қурилмангиздаги муҳим ҳужжатлардан бирини танланг ва унинг захира нусхаси қаердалигини топинг. Кейин ўша нусха очилишини текширинг. Буни машқ қилиш учун номаълум файл юклаш ёки шубҳали саҳифага кириш керак эмас.
Кўп бериладиган саволлар
Телефонга ҳам компьютер вируси юқадими?
Телефонларга ҳам зарарли дастурлар тушиши мумкин, лекин уларнинг барчаси айнан вирус эмас. Номаълум иловани ўрнатмаслик, рухсатларни текшириш ва қурилмани янгилаб туриш телефонда ҳам керак.
Флешкани улаш билан вирус дарҳол юқадими?
Флешкани улаш ҳар доим ҳам вирус юқишини англатмайди. Хавф ундаги файлларга, қурилма созламаларига ва дастурлардаги хавфсизлик нуқсонларига боғлиқ. Файлларни очишдан олдин текшириш ва номаълум дастурларни ишга туширмаслик маъқул.
Антивирус бор бўлса, исталган файлни очса бўладими?
Йўқ, антивирус барча хавфни мутлақ тўхтата олмайди. Ҳимоя дастури янгиланган бўлса ҳам, файлнинг қаердан келганини текширинг ва уни очиш учун ҳимояни ўчириш ҳақидаги талабга эргашманг.
Вирусни йўқотиш учун ҳамма файлни ўчириш керакми?
Ҳар доим ҳам барча файлни ўчириш керак эмас. Аввал ишончли ҳимоя воситаси билан текширинг; натижа тушунарсиз бўлса, мутахассисга мурожаат қилинг. Муҳим ҳужжатларни ўчириш ёки қурилмани бутунлай тозалашга шошилманг.