Excel дастури — маълумотларни жадвалга ёзиш, ҳисоблаш ва таққослаш учун ишлатиладиган электрон жадвал дастури. Унда харажатлар рўйхати, дарс жадвали ёки китоблар ҳисобини тузишингиз мумкин. Бошлаш учун катакларни танлаш, маълумот киритиш, содда формула ёзиш ва файлни сақлашни ўрганиш етарли.
Excel дастури нима учун керак?
Дафтардаги жадвални тасаввур қилинг: бир устунда маҳсулот номи, ёнида миқдори, кейингисида нархи ёзилган. Excel ҳам маълумотларни шундай тартиблайди. Фарқи шундаки, сиз ҳисоблаш қоидасини киритсангиз, дастур натижани чиқаради ва тегишли маълумот ўзгарганда уни қайта ҳисоблайди. Бу бир хил ҳисобни қайта-қайта қўлда бажаришдан халос қилади.
Масалан, оилавий харажатлар жадвалида бозорлик, йўл ҳақи ва ўқув қуроллари учун сарфланган пулни алоҳида ёзиш мумкин. Мактаб топшириғида эса ўсимликларнинг ўсишини кузатиб, натижаларни жадвалга киритасиз. Ҳар икки ҳолатда ҳам тартибли ёзув керакли маълумотни тезроқ топишга ёрдам беради.
Вазифангизга қараб жадвалнинг кўриниши ҳам ўзгаради. Фақат рўйхат керак бўлса, матн ёзишнинг ўзи етади; ҳисоб учун формуладан, қийматларни кўз билан таққослаш учун диаграммадан фойдаланасиз. Диаграмма — жадвалдаги маълумотнинг устунлар, чизиқлар ёки бошқа шакллар орқали тасвирланиши.
Катак, устун ва сатрни қандай ажратасиз?
Excel ойнасидаги жадвал майдони катаклардан тузилган. Катак — битта маълумот ёзиладиган кичик жой. Тепадан пастга кетган катаклар устунни, чапдан ўнгга кетганлари сатрни ҳосил қилади. Устунлар одатда ҳарфлар, сатрлар эса рақамлар билан белгиланади.
Ҳар бир катакнинг манзили бор. Масалан, Б2 дегани Б устуни билан иккинчи сатр кесишган жойни билдиради. Бу манзил ҳисоб ёзаётганда керак бўлади: дастур қайси катакдаги қийматдан фойдаланишини шу орқали билади. Катакни сичқонча билан боссангиз, уни танлайсиз ва унга маълумот кирита оласиз.
Варақ — файл ичидаги алоҳида жадвал майдони. Битта файлда турли мавзуларга тегишли варақлар бўлиши мумкин: масалан, бирида китоблар рўйхати, бошқасида ўқиш режаси туради. Бошланишига битта варақ билан ишланг, кейин эҳтиёжга қараб бошқасини қўшинг.
Биринчи жадвални нимадан бошлаш керак?
Дастлаб жадвалнинг вазифасини белгиланг. Мисол учун, уйда бор китобларни тартибламоқчисиз: сизга китоб номи, тили ва қаерда тургани керак бўлиши мумкин. Олдиндан шу саволни ҳал қилсангиз, ортиқча устунлар очмайсиз ва кейин жадвални қайта тузишга камроқ вақт сарфлайсиз.
- Янги бўш файл очинг ва биринчи сатрга устун сарлавҳаларини ёзинг.
- Ҳар бир кейинги сатрга битта китоб ҳақидаги маълумотни киритинг.
- Ёзув сиғмаса, устун чегарасини суриб, унинг кенглигини мосланг.
- Сарлавҳаларни қалин ёзув билан ажратинг, лекин рангларни кўпайтирманг.
- Жадвални кўздан кечиринг: номлар, бўш катаклар ва такрор ёзувларни текширинг.
Ҳар бир катакка битта турдаги маълумот ёзинг. Масалан, маҳсулот миқдори билан унинг нархини бир катакка қўшиб юборманг. Миқдор алоҳида, нарх алоҳида турса, кейинчалик ҳисоблаш осонлашади. Жадвал орасига сабабсиз бўш сатрлар ташламаслик ҳам маълумотларни бир жойда сақлашга ёрдам беради.
Формула билан ҳисоблаш қандай ишлайди?
Формула — дастурга қандай ҳисоб бажаришни кўрсатадиган ёзув. Эхцелда у тенглик белгиси билан бошланади. Масалан, =Б2+C2 формуласи Б2 ва C2 катакларидаги сонларни қўшади. Формулани натижа чиқиши керак бўлган бошқа катакка ёзиб, киритишни тасдиқлайсиз.
Катак манзилидан фойдаланишнинг фойдаси бор: бошланғич сонни ўзгартирсангиз, унга боғланган натижа ҳам янгиланади. Масалан, Б2 катакда дафтарлар миқдори, C2 катакда биттасининг нархи турсин. Уларнинг умумий қийматини топиш учун =Б2*C2 ёзасиз. Бу ерда юлдузча кўпайтириш белгисидир.
Ҳисобни киритгач, натижани оддий усулда текширинг. Дастур сиз ёзган қоидани бажаради, лекин нотўғри катакни танлаганингизни ҳар доим ҳам аниқлаб бермайди. Сон кутилганидан жуда катта ёки кичик чиқса, аввал формуладаги катак манзилларига қаранг. Сўнг бошланғич маълумотларни текширинг.
Файлни қандай сақлаш ва хатолардан асраш мумкин?
Ишни бошлагач, файлга тушунарли ном беринг ва уни қайси жилдга сақлаётганингизни эслаб қолинг. Масалан, Китоблар рўйхати деган ном мазмунни дарров англатади. Бир-бирига жуда ўхшаш, мазмунсиз номлар эса керакли нусхани топишни қийинлаштиради. Ўзгаришлардан кейин сақлашни одат қилинг.
Жадвалда тартиблашдан фойдалансангиз, боғлиқ устунлар бирга силжишига эътибор беринг. Тартиблаш — ёзувларни, масалан, номи ёки қиймати бўйича кетма-кет жойлаштириш. Фақат китоб номлари устунини алоҳида тартибласангиз, ёнидаги маълумотлар бошқа китобга тегишли бўлиб қолиши мумкин. Катта ўзгаришдан олдин алоҳида нусха сақлаш қулай.
Сон ёзилган катакка изоҳни аралаштирманг: ҳисоблаш керак бўлса, пул бирлигини сарлавҳада кўрсатиш маъқул. Шахсий маълумотлар бор файлни эса ҳаммага юборманг. Дастур кўриниши ёки қурилмангизга қараб буйруқларнинг жойи фарқланиши мумкин, шунинг учун аввал кичик машқ жадвалида синаб кўринг.
Қизиқарли фактлар
- Катакда матн, сон ёки формула туриши мумкин; уларнинг вазифаси бир хил эмас.
- Формулали катак одатда ҳисоб натижасини кўрсатади, формулалар сатрида эса ҳисобнинг ёзувини кўриш мумкин.
- Катак рангини ўзгартириш унинг ичидаги сонни ўзгартирмайди.
- Бир файлдаги варақларга мазмунига мос ном бериш уларни ажратишни осонлаштиради.
- Жадвалдаги қийматлар асосида диаграмма тузиш мумкин, аммо аниқ сонни билиш учун жадвалнинг ўзига қараш қулай.
Кичик машқ қилиб кўринг: иккита катакка ихтиёрий сонлар ёзинг, учинчисида уларни формула орқали қўшинг. Кейин дастлабки сонлардан бирини алмаштиринг. Натижанинг ўзгаришини кузатиш орқали Excel дастурида маълумот билан формула қандай боғланишини тушунасиз.
Кўп бериладиган саволлар
Эхцелни ўрганиш учун математикани яхши билиш керакми?
Бошлаш учун оддий арифметик амалларни билиш етарли. Рўйхат тузиш, матн киритиш ва жадвални безаш учун мураккаб ҳисоб керак эмас. Ҳисоблаш вазифалари кўпайгани сари керакли формулаларни алоҳида ўрганишингиз мумкин.
Нега катакка ёзган матним тўлиқ кўринмаяпти?
Кўпинча бунга устуннинг торлиги сабаб бўлади. Устунни кенгайтиринг ёки матнни катак ичида янги қаторга ўтказадиган созламадан фойдаланинг. Матн кўринмай қолгани унинг ўчиб кетганини англатмайди.
Формула ёзсам ҳам натижа чиқмаса, нимани текшираман?
Аввал ёзув бошида тенглик белгиси борлигини ва катак манзиллари тўғри киритилганини текширинг. Ҳисобда қатнашаётган катакларда сон ўрнига матн ёзилмаганига ҳам қаранг. Формулани соддалаштириб, кичик мисолда синаш хатони топишни енгиллаштиради.
Тайёр жадвалдан қайта фойдаланиш мумкинми?
Ҳа, тайёр файлнинг нусхасини олиб, янги вазифа учун ўзгартиришингиз мумкин. Эски маълумотларни алмаштирганда сарлавҳалар ва формулаларни ҳам текширинг. Асл нусхани алоҳида сақласангиз, керак пайтда унга қайтиш осон бўлади.