Ҳайвонлар ҳақида мақоллар

Ҳайвонлар ҳақида мақоллар жониворларнинг феъл-атвори ва одамлар билан муносабатини тасвирлайди. Уларни иншо, дарс ёки кундалик суҳбатда ишлатиб, маъносини ҳаётий мисол билан тушунтириш мумкин.

От — йигитнинг йўлдоши. От йўлда ҳамроҳ бўлгани каби, садоқатли ҳамроҳ қадрли бўлади.
От — йигитнинг қаноти. От одамнинг манзилга етишига ёрдам берадиган куч ва таянч сифатида тасвирланади.
Тишини кўргунча, ишини кўр. Бирор жонивор ёки кишини баҳолашда ташқи кўринишдан кўра ишига қараш керак.
Той отга етказар, От — муродга. Той улғайиб от бўлади, от эса эгасини кўзлаган манзилига элтади.
Той отга эргашар, Қўй — серкага. Ёш жониворлар катталар ортидан юради; кичиклар ҳам кўпинча ўзидан катталарга эргашади.
Тойни той деб хўрлама, Эрта-индин от бўлар. Ҳали ёш ёки тажрибасиз жониворни менсимаслик керак эмас, чунки у улғайиб ўзгаради.
Туя силкинса, эшакка юк чиқар. Кучли ёки катта жониворнинг ҳаракати кичигига ҳам таъсир қилади, баъзан унинг зиммасига қўшимча юк тушади.
Чопқир от — ўткир пичоқ. Тез ва чаққон от фойдали ишда қўл келади.
Чўпон бўлсанг, қўйни боқ, Мойи тошсин чорадан. Ўз юмушини пухта бажарган одам яхши натижага эришади.
Эчки қўй бўлмас, Эшак — той. Ҳар бир жониворнинг ўз тури бор; уларни бир-бири билан адаштириб бўлмайди.
Юввош ит ҳурмай тишлар. Босиқ кўринган жонивор ҳам кутилмаганда зарар етказиши мумкин.
Юввош отнинг тепкиси қаттиқ. Тинч турган от ҳам безовта қилинса, тепиши мумкин.
Юввош туя юмушга яхши. Босиқ ва итоаткор туя юмуш бажаришга қулай бўлади.
Бўри ҳамсоясига ола қарамас. Бу мақолда бўрининг ўзига яқин жониворга зиён етказмаслиги тасвирланади.
Булбул чаманни севар, Одам — Ватанни. Булбул чаманни севганидек, одам ҳам ўз юртини қадрлайди.
Балиқ сув билан тирик, Одам — эл билан. Балиқ сувсиз яшай олмагани каби, одам ҳам эл-юрт билан боғлиқ ҳолда яшайди.
Қуш — қаноти билан, Эр — ҳиммати билан. Қуш қаноти билан парвоз қилади, одам эса ҳиммати, яъни сахийлиги ва кўнгли кенглиги билан танилади.
Вақти етса, қуш ҳам боласига уя қурар. Ҳар ишнинг ўз вақти келади; қуш ҳам пайти етганда боласига уя қуради.
Вақти келса, фил сичқондан қўрқар. Шароит ўзгарса, кучли жонивор ҳам кичигидан чўчиши мумкин.
Бедана тезотар бўлса, Ўз бошини ўзи ер. Шошқалоқ ҳаракат баъзан жониворнинг ўзига зарар келтиради.

Энг машҳур мақолларнинг маъноси

Тойни той деб хўрлама, Эрта-индин от бўлар.

Той ҳали ёш бўлгани учун отдек кучли ёки тажрибали бўлмаслиги мумкин. Мақол уни фақат ҳозирги ҳолатига қараб баҳоламасликни эслатади: вақт ўтиши билан у улғаяди.

Масалан, мактабдаги янги ўқувчи топшириқни дарров уддалай олмаслиги мумкин. Унга масхара билан эмас, тушунтириш ва машқ қилиш учун имкон бериш керак.

Туя силкинса, эшакка юк чиқар.

Туя катта, эшак эса кичикроқ жонивор сифатида тасвирланган. Каттароқ кучнинг бир ҳаракати бошқасига ҳам оғирлик бўлиб тушиши мумкин.

Оилада ёки маҳаллада бир кишининг шошма-шошарлиги бошқаларга қўшимча юмуш туғдирса, шу мақолни эслаш мумкин. Ишни бошлашдан олдин унинг атрофдагиларга таъсирини ҳам ўйлаб кўриш фойдали.

Юввош ит ҳурмай тишлар.

Мақол ташқаридан босиқ кўринган жониворнинг ҳам феълини билмай туриб унга яқинлашмаслик кераклигини англатади. Жониворнинг хатти-ҳаракатини эҳтиёткорлик билан кузатиш лозим.

Масалан, бола ҳовлида нотаниш итни кўрса, уни эркалашга шошилмасин. Аввал ёнидаги каттадан сўрасин ва жониворнинг тинчлигини бузмасин.

Балиқ сув билан тирик, Одам — эл билан.

Балиқ учун сув зарур, одам эса бошқа инсонлар билан яшайди, меҳнат қилади ва бир-бирига кўмак беради. Мақол одамлар орасидаги боғлиқликни содда қиёс билан кўрсатади.

Масалан, синфда ўқувчилар бир-бирига мавзуни тушунтирса, ҳаммага ўрганиш осонлашади. Биргаликдаги ёрдамнинг қадрини шу мақол билан ифодалаш мумкин.

Болалар учун қисқа мақоллар

Бўри бўронда қутурар.
Зағча сигирдан қўрқмас.
Тоғ бўрисиз бўлмас, Тўқай арслонсиз бўлмас.
Тоғига қараб қулони, Сувига қараб — илони.
Этик кийсанг, эр бўласан, Отга минсанг, шер бўласан.
Қарға келди — қиш келди.

Кўп бериладиган саволлар

Иншода қайси ҳайвонлар ҳақидаги мақолни ишлатса бўлади?

Иншо мазмунига мос мақолни танланг. Масалан, ҳамжиҳатлик ҳақида ёзсангиз, “Балиқ сув билан тирик, Одам — эл билан” мақоли фикрингизни ифодалашга ёрдам беради.

“Тойни той деб хўрлама” мақолини болага қандай тушунтириш мумкин?

Бу мақол ёш жонивор ҳам улғайиб, ўзгаришини айтади. Болага янги ўқувчи ҳам машқ қилгани сари кўпроқ нарсани ўрганишини мисол қилиб келтириш мумкин.

Ҳайвонлар ҳақидаги мақолларда жониворлар нима учун тилга олинади?

Жониворларнинг таниш хусусиятлари орқали одамларнинг феъли ёки ҳаётдаги ҳолатлар тушунтирилади. Мақолни ўқиганда унинг ҳайвон ҳақидаги тўғридан-тўғри маъносини ҳам, одамлар ҳаётига оид фикрини ҳам кўриб чиқинг.