Машинали ўқитиш — компьютерга кўплаб мисоллар асосида қонуниятларни топиш ва янги маълумот ҳақида тахмин қилишни ўргатиш усули. Бунда одам ҳар бир ҳолат учун алоҳида қоида ёзмайди, балки тизим ўрганиши учун мисоллар тайёрлайди. Оддий мевалар мисолида бу жараённи, унинг фойдаси ва хато қилиш сабабларини тушуниш осон.
Машинали ўқитиш қандай ишлайди?
Оддий дастур ёзилган кўрсатмаларни бажаради. Масалан, сиз калкуляторга сонларни қўшишни буюрсангиз, у белгиланган амални бажариб, натижани чиқаради. Лекин суратдаги олмани таниш учун фақат битта қатъий кўрсатма етмайди: олмалар турли рангда бўлади, суратдаги ёруғлик ва меванинг кўриниши ҳам ўзгаради.
Ўрганадиган тизимга эса олдиндан тайёрланган мисоллар берилади. Тасаввур қилинг, айрим суратларда олма, бошқаларида нок бор ва уларнинг номлари ёзилган. Компьютер шу тасвирлардаги белгилар орасидан фарқларни излайди. Кейин унга номи кўрсатилмаган бошқа сурат берилганда, аввалги мисолларга таяниб жавоб чиқаради. Бу инсоннинг мевани тушуниши билан айнан бир хил жараён эмас.
Модел — мисоллардан топилган боғланишлар асосида натижа чиқарадиган ҳисоблаш тизими. Уни ўргатиш пайтида дастур жавобларидаги хатоларни камайтиришга ҳаракат қилади. Масалан, нокни олма деб белгиласа, кейинги уринишларда бундай адашишни камайтириш учун ҳисоблашдаги ички созламалар ўзгартирилади. Тайёр модел янги мисолларда ҳам текширилади: таниш суратни эслаб қолишнинг ўзи етарли эмас.
Компьютерга қандай мисоллар керак?
Ўрганиш учун бериладиган сурат, матн, товуш ёки жадвалдаги ёзувлар маълумот дейилади. Уларнинг мавзуга мослиги жавобга таъсир қилади. Фақат меваларнинг суратларини кўрган тизимдан қушларнинг овозини ажратишни кутиш ўринли эмас. Ҳар бир вазифа учун унга мос мисоллар ва текшириш усули керак.
Мисолларнинг хилма-хиллиги ҳам зарур. Агар олмани танишга мўлжалланган тизимга фақат қизил олмалар кўрсатилса, яшил олма уни чалғитиши мумкин. Чунки у меванинг шаклидан кўра рангига ортиқча таяниб қолиши эҳтимоли бор. Турли ранг, ҳолат ва ёруғликдаги тасвирлар бундай камчиликни аниқлашга ёрдам беради.
Маълумотни тайёрлаш шунчаки суратларни йиғиш эмас. Уларни кўриб чиқиш, нотўғри ёзувларни тузатиш ва вазифага алоқасиз нарсаларни ажратиш ҳам керак. Масалан, нок сурати остига адашиб «олма» деб ёзилса, тизим нотўғри мисолдан ўрганади. Шунинг учун машинали ўқитишда мисолларнинг кўплиги билан бирга сифати ҳам керак.
- Мисол вазифага мос бўлсин: мева таниш учун мева тасвирлари керак.
- Номлар тўғри ёзилсин: олма билан нок адаштириб белгиланмасин.
- Бир хил кўринишлар билангина чекланилмасин: ранг ва тасвир шароити фарқ қилсин.
- Текшириш учун ўргатишда ишлатилмаган мисоллар ҳам сақлансин.
Бундай тизимлар қаерда ёрдам беради?
Телефон клавиатурасида ёзаётганингизда кейинги сўз таклиф қилиниши мумкин. Бундай ёрдамчи матнларда қайси сўзлар ёнма-ён келишига таяниб тахмин қилади. Масалан, сиз «Бугун мактабга» деб ёзсангиз, у гапни давом эттириш учун вариантлар таклиф этиши мумкин. Таклиф сизнинг ниятингизни аниқ билади дегани эмас: танлаш ёки ёзишни давом эттириш сизнинг қўлингизда.
Яна бир мисол — электрон хатларни саралаш. Тизим хатдаги сўзлар ва бошқа белгилар орқали уни кераксиз хабарларга ажратишни таклиф қилиши мумкин. Суратдаги нарсаларни таниш ёки айтилган гапни матнга айлантиришда ҳам ўрганадиган усуллардан фойдаланилади. Бу вазифалар бир-биридан фарқ қилади, шунинг учун бирини бажарган модел бошқасини ҳам бажара олади деб бўлмайди.
Барча автоматик воситалар ҳам шу усулда ишламайди. Масалан, белгиланган вақтда жиринглайдиган оддий будилник мисоллардан ўрганиши шарт эмас: унга вақтни кўрсатиш кифоя. Фарқни тушуниш учун восита тайёр қоидани бажаряптими ёки мисоллардан топилган боғланишга таяняптими, деб ўйлаб кўринг. Ташқи кўринишнинг ўзи бунинг жавобини бермайди.
Нега компьютернинг жавоби хато чиқади?
Ўрганадиган тизим ҳам адашади. Унга берилган мисоллар етарлича хилма-хил бўлмаслиги, нотўғри белгиланиши ёки янги вазият улардан кескин фарқ қилиши мумкин. Масалан, тиниқ суратларда ўргатилган мева танийдиган дастур хира тасвирда қийналиши эҳтимоли бор. Жавобнинг ишончли оҳангда кўриниши эса унинг албатта тўғрилигини билдирмайди.
Баъзан модел керакли белгини эмас, тасодифий ўхшашликни ўрганади. Тасаввур қилинг, тайёрланган мисолларда олмалар доим ликопчада, ноклар эса саватда турибди. Тизим меванинг шаклига эмас, идишга таяниб қолиши мумкин. Буни аниқлаш учун олмали сават ёки ликопчадаги нок тасвири билан текшириб кўриш фойдали бўлади.
Натижадан қандай фойдаланишингиз ҳам аҳамиятли. Матн ёзишда таклиф этилган сўзни текшириш осон, аммо муҳим топшириқда компьютер жавобини дарслик ёки ишончли маълумот билан солиштириш керак. Шахсий суратлар, ёзишмалар ва бошқа одамларнинг маълумотларини эса ўқув мисоли сифатида дуч келган хизматга юкламанг. Машқ учун ўзингиз чизган тасвирлар ёки ўйлаб топилган ёзувлардан фойдаланишингиз мумкин.
Қизиқарли фактлар
- Бир хил мисолларни қайта кўриш янги вазиятда тўғри жавоб беришни кафолатламайди.
- Ўрганиш учун фақат сурат эмас, матн ва товуш ҳам маълумот бўла олади.
- Моделнинг тахмини одамнинг фикри ёки нияти билан бир хил нарса эмас.
- Синаш учун ажратилган янги мисоллар тизимнинг қаерда адашишини кўрсатиши мумкин.
- Оддий қоидага асосланган дастур ҳам фойдали вазифани бажаради; ҳар бир вазифа учун ўрганадиган тизим керак эмас.
Қоғозга турли меваларни чизинг ва уларни рангига қараб гуруҳланг. Сўнг яшил олма билан яшил нокни ёнма-ён қўйинг: рангнинг ўзи уларни ажратишга етмаслигини кўрасиз. Шакл каби бошқа белгини ҳам қўшиб кўринг. Бу машқ компьютерни ўргатмайди, лекин мисол ва белги танлаш натижага қандай таъсир қилишини тушунтиради.
Кўп бериладиган саволлар
Машинали ўқитиш сунъий интеллект билан бир хилми?
Йўқ, у сунъий интеллектнинг усулларидан биридир. Сунъий интеллект — тилни қайта ишлаш, тасвирни таниш ёки ечим танлаш каби вазифаларни компьютер ёрдамида бажаришга қаратилган кенгроқ соҳа. Унда мисоллардан ўрганишдан бошқа усуллар ҳам бор.
Компьютер одам ёрдамисиз ўргана оладими?
Айрим жараёнлар автоматик кечади, лекин вазифани белгилаш, маълумотни тайёрлаш ва натижани текширишда одам қатнашади. Ҳар бир мисолга алоҳида ном ёзиш доим ҳам шарт эмас. Шунга қарамай, тизим нимага таяниб ўрганаётганини назорат қилиш керак.
Буни тушуниш учун дастурлашни билиш керакми?
Асосий ғояни тушуниш учун дастурлашни билиш шарт эмас. Мисолларни гуруҳлаш, ўхшаш белгиларни топиш ва тахминни янги ҳолатда текширишдан бошлашингиз мумкин. Ишлайдиган дастур яратишда эса дастурлаш ва математика билимлари керак бўлади.
Нега бир хил саволга турли жавоб чиқиши мумкин?
Турли моделлар бошқа-бошқа мисолларда ўргатилгани ва турлича тузилгани учун жавоблари фарқланиши мумкин. Айрим тизимларда жавоб танлаш усули ҳам натижани ўзгартиради. Шу сабабли керакли жавобни фақат чиройли ёзилганига қараб эмас, текшириладиган мазмунига қараб баҳоланг.