Бу кимё саволлари бутун оила учун мўлжалланган: уларни ечишда диққат, ҳисоб ва мантиқ керак бўлади. Топшириқлар кимё дарси, молекула моделлари ва намуна қутилари атрофида тузилган, аммо формулаларни ёддан билиш талаб этилмайди. Рангли доначалар шартли белгилар бўлиб, ҳақиқий моддаларнинг рангини билдирмайди.
Осон мантиқий саволлар
Дастлабки саволларни қоғозсиз ҳам ечиб кўришингиз мумкин. Ҳар бир шартда айнан нима сўралганига эътибор беринг: баъзида моделларни эмас, улардаги доначаларни санаш керак.
| № | Савол |
|---|---|
| 1 | Кимё хонасидаги жавонда тўртта бўш стакан бор эди. Яна учта қўйилди. Жавонда нечта стакан бўлди? |
| 2 | Малика саккизта моделдан учтасини қутига солди. Стол устида нечта модел қолди? |
| 3 | Битта шартли молекула модели учта қизил ва иккита оқ доначадан тузилди. Моделда жами нечта донача бор? |
| 4 | Ўн иккита бир хил ёрлиқ тўртта гуруҳга тенг тақсимланди. Ҳар бир гуруҳ нечта ёрлиқ олди? |
| 5 | Ҳар бирида учтадан донача бўлган иккита модел ясалдı. Иккала модел учун жами нечта донача ишлатилган? |
| 6 | Қутида ўнта модел бор эди. Азиз тўрттасини, Нодира иккитасини олди. Қутида нечта модел қолди? |
| 7 | Намуналар кетма-кет рақамланган: 1, 2, 3, 4, 5. Учинчи намунанинг ёрлиғи тушиб қолди. Унга қайси рақам ёзилади? |
| 8 | Бешта бир хил моделнинг ҳар бирига биттадан қизил ва иккитадан оқ донача керак. Жами нечта оқ донача керак бўлади? |
Ўртача қийинликдаги саволлар
Энди айрим жавоблар икки қадамда топилади. Ҳисобни бошлашдан олдин маълумотларни ажратинг: берилган сон, сарфланган миқдор ва топиладиган миқдор бир-бирига аралашмасин.
| № | Савол |
|---|---|
| 9 | Олтита моделнинг ҳар бири битта қора ва иккита оқ доначадан тузилган. Моделларда жами нечта донача бор? |
| 10 | Қутида олтита қизил ва ўн иккита оқ донача бор. Ҳар бирига битта қизил ва иккита оқ донача сарфланадиган нечта тўлиқ модел ясаш мумкин? |
| 11 | Кимё атамалари ёзилган йигирмата картанинг чорак қисми ажратилди. Нечта карта қолди? |
| 12 | Дафтардаги ҳарорат ҳисобида бошланғич қиймат 12 даража. У аввал 3 даража ошди, кейин 5 даража камайди. Охирги қиймат қанча? |
| 13 | А намуна Б намунадан оғир. Б намуна эса C намунадан оғир. Учаласидан қайси бири энг оғир? |
| 14 | Йигирма тўртта ёрлиқнинг бештаси стаканларга, еттитаси қутиларга ёпиштирилди. Нечта ёрлиқ ишлатилмай қолди? |
| 15 | Ҳар бир шартли моделга иккита қизил ва учта кўк донача керак. Ўн иккита қизил ва ўн саккизта кўк доначадан нечта тўлиқ модел чиқади? |
| 16 | Иккита моделда жами ўн тўртта донача бор. Биринчисида иккинчисидан тўртта кўп. Биринчи моделда нечта донача бор? |
| 17 | Учта моделдаги доначалар сони кетма-кет келадиган жуфт сонлар. Уларнинг йиғиндиси 24. Энг кичик моделда нечта донача бор? |
Қийин мантиқий саволлар
Бу кимё саволларини жадвал ёки чизма билан ечиш қулайроқ. Шартни қисмларга ажратинг, лекин айтилмаган қўшимча маълумотни ўзингизча киритманг.
| № | Савол |
|---|---|
| 18 | Модел доначалари сони ҳар сафар олдинги сонни иккига кўпайтириб, бир қўшиш орқали топилади: 2, 5, 11. Кейинги сон нечага тенг? |
| 19 | Учта қутида фақат қизил, фақат оқ ва аралаш доначалар бор. Қутилардаги «Қизил», «Оқ», «Аралаш» ёрлиқларининг барчаси нотўғри. «Аралаш» ёзилган қутидан қизил донача олинди. Қутиларнинг ҳақиқий таркиби қандай? |
| 20 | Бир хил рангдаги доначалар бир хил оғирликда. Қизил ва оқ бирга 7 бирлик, оқ ва кўк 9 бирлик, қизил ва кўк 8 бирлик тортади. Битта кўк донача неча бирлик? |
| 21 | Тўртта ўқувчининг ҳар бири қолган ҳар бир ўқувчи билан бир мартадан модел алмашди. Икки ўқувчи ўртасидаги алмашув битта деб саналса, жами нечта алмашув бўлган? |
| 22 | Тўққизта намунанинг биттаси оғирроқ, қолган саккизтаси тенг оғирликда. Икки паллали тарозида оғир намунани ҳар қандай ҳолатда топиш учун энг камида нечта тортиш етади? |
| 23 | Қутида тўртта қора ва тўртта оқ донача бор. Ҳар бир модел учун битта қора ва иккита оқ донача керак. Энг кўп модел ясалгач, қайси рангдан нечта донача ортади? |
| 24 | Учта ўқувчи уч дақиқада жами учта ёрлиқ тайёрлайди. Ҳар бири бир хил, ўзгармас тезликда мустақил ишлайди. Олтита ўқувчи олти дақиқада нечта ёрлиқ тайёрлайди? |
| 25 | Кимё тўгарагидаги ўн икки ўқувчининг саккизтаси модел ясади, еттитаси карталар тайёрлади. Ҳар бир ўқувчи шу ишларнинг камида биттасини бажарди. Нечтаси иккала ишни ҳам бажарган? |
Мураккаб саволларни қандай таҳлил қилиш керак?
Икки модел орасидаги фарқ нимани билдиради?
16-саволда жами сонни дарров тенг иккига бўлиш етмайди, чунки моделлар тенг эмас. Катта моделдаги ортиқча доначаларни хаёлан четга олиб, қолганини тенг тақсимланг.
Жавобни кўриш
14 дан 4 ни айирсак, 10 қолади; унинг ярми 5. Катта моделга ортиқча 4 доначани қайтарамиз: 5 + 4 = 9.
Нотўғри ёрлиқ қандай ёрдам беради?
19-саволдаги асосий калит — барча ёрлиқлар нотўғрилиги. Олинган битта доначага қараб тахмин қилиш ўрнига, қутида қайси таркиб бўлиши мумкин эмаслигини текширинг.
Жавобни кўриш
«Аралаш» қути аралаш эмас, ундан қизил чиққани учун у фақат қизил доначали. «Оқ» қутида аралаш, «Қизил» қутида эса фақат оқ доначалар бор.
Жуфт оғирликлардан битта оғирлик қандай топилади?
20-саволда учта жуфтликни ёнма-ён ёзинг. Барчасини қўшганда ҳар бир ранг неча марта қатнашганини кўриш осонлашади.
Жавобни кўриш
7 + 9 + 8 = 24 йиғиндида ҳар бир донача икки марта саналган, демак, учаласининг оғирлиги 12 бирлик. Бундан қизил ва оқнинг 7 бирлик оғирлигини айирсак, кўк учун 5 бирлик қолади.
Тортишларни қандай режалаш мумкин?
22-саволда намуналарни битталаб солиштиришдан бошламанг. Тарозининг уч хил натижаси бор: чап палла оғир, ўнг палла оғир ёки иккала палла тенг.
Жавобни кўриш
Намуналарни учтадан гуруҳлаб, икки гуруҳни тортинг: натижа оғир намуна қайси учликдалигини кўрсатади. Ўша учликдан иккитасини солиштириш билан иккинчи тортишда жавоб топилади.
Мантиқий фикрлашни қандай ривожлантириш мумкин
- Сўралган миқдорни белгиланг. «Жами донача» билан «оқ донача» бошқа-бошқа жавоб талаб қилади.
- Шартни чизинг. Моделларни доирачалар билан тасвирланг ёки ранглар ўрнига қисқа белгилар қўйинг.
- Жавобни қайта текширинг. Топилган сонни дастлабки шартга қўйиб, жами ва фарқ мос келишини кўринг.
- Боладан фикр йўлини сўранг. «Қандай топдингиз?» деган савол тайёр жавобни айтиб беришдан кўра кўпроқ суҳбатга ундайди.
- Хатони бирга изланг. Нотўғри жавоб чиқса, бутун ҳисобни ўчирмай, қайси қадамда шартдан четга чиқилганини топинг.
Жавоблар ва ечимлар
Аввал мустақил уриниб кўринг, кейин тегишли рақамни очиб текширинг. Натижа мос келмаса, фақат жавобга эмас, ҳисобнинг биринчи қадамига қаранг.
Жавоблар жадвалини кўриш
| № | Жавоб ва ечим |
|---|---|
| 1 | 7 та. Дастлабки тўрттага яна учтани қўшамиз: 4 + 3 = 7. |
| 2 | 5 та. Қутига олинган моделларни жами сондан айирамиз: 8 − 3 = 5. |
| 3 | 5 та. Иккала рангдаги доначаларни қўшамиз: 3 + 2 = 5. |
| 4 | 3 та. Тенг тақсимлаш учун 12 ни 4 га бўламиз. |
| 5 | 6 та. Иккита моделнинг ҳар бирида учтадан: 2 × 3 = 6. |
| 6 | 4 та. Аввал олинганларни жамлаймиз, кейин айирамиз: 10 − (4 + 2) = 4. |
| 7 | 3 рақами. Кетма-кетликдаги учинчи намуна учинчи рақамни олади. |
| 8 | 10 та оқ донача. Ҳар бир моделдаги иккита оқ доначани бешга кўпайтирамиз. |
| 9 | 18 та. Битта моделда учта донача бор, демак, 6 × 3 = 18. |
| 10 | 6 та модел. Қизил доначалар олтита моделга, оқ доначалар ҳам 12 ÷ 2 = 6 та моделга етади. |
| 11 | 15 та. Йигирманинг чораги беш; 20 − 5 = 15. |
| 12 | 10 даража. Амалларни берилган тартибда бажарамиз: 12 + 3 − 5 = 10. |
| 13 | А намуна. У Б дан, Б эса C дан оғир бўлгани учун А учаласидан оғир. |
| 14 | 12 та. Ишлатилган ёрлиқлар 5 + 7 = 12 та; қолганлари 24 − 12 = 12 та. |
| 15 | 6 та модел. Қизил доначалар 12 ÷ 2 = 6 та, кўклари 18 ÷ 3 = 6 та моделга етади. |
| 16 | 9 та. Ортиқча тўрттани айириб, қолган ўнтани тенг бўламиз ва каттасига тўрттани қайтарамиз. |
| 17 | 6 та. Кетма-кет жуфт сонлар 6, 8 ва 10 бўлиб, йиғиндиси 24 га тенг. |
| 18 | 23. Берилган қоида бўйича 11 × 2 + 1 = 23. |
| 19 | «Аралаш» қутида қизил, «Оқ» қутида аралаш, «Қизил» қутида оқ доначалар. Биринчи қути аниқлангач, қолганларини ҳам нотўғри ёрлиқ шарти белгилайди. |
| 20 | 5 бирлик. Уч жуфтлик йиғиндисининг ярми 12; ундан қизил ва оқнинг 7 бирлигини айирамиз. |
| 21 | 6 та алмашув. Ҳар бирининг учта шериги бор, аммо 4 × 3 ҳисобида ҳар бир жуфт икки марта саналади: 12 ÷ 2 = 6. |
| 22 | 2 та тортиш. Биринчиси керакли учликни, иккинчиси ундаги оғир намунани аниқлайди; битта тортишнинг уч натижаси тўққиз имкониятни ажрата олмайди. |
| 23 | 2 та қора донача ортади. Оқ доначалар фақат иккита моделга етади, уларга иккита қора донача сарфланади. |
| 24 | 12 та ёрлиқ. Ўқувчилар сони ҳам, вақт ҳам икки баравар ошгани учун натижа тўрт баравар бўлади: 3 × 4 = 12. |
| 25 | 3 нафар. 8 + 7 = 15 ҳисобида иккала ишни бажарганлар икки марта саналган; 15 − 12 = 3. |
Кўп бериладиган саволлар
Бу кимё саволлари учун формулаларни билиш керакми?
Йўқ, барча зарур маълумот шартнинг ўзида берилган. Молекула моделлари бу ерда санаш ва таққослаш учун қулай тасвир вазифасини бажаради.
Топшириқларни болага қандай енгиллаштириш мумкин?
Шартдаги моделларни қоғозга чизиб беринг. Жавобни айтмасдан, қайси миқдор маълум ва қайси бири номаълумлигини ажратишга ёрдам беринг.
Бу саволларни ечиш учун тажриба ўтказиш керакми?
Йўқ, қоғоз ва қалам етади. Уйда кимёвий моддаларни аралаштириш ёки қиздириш шарт эмас; тарози ҳақидаги масалани ҳам чизма орқали ечиш мумкин.