Болалар учун экология викторинаси мактабда ҳам, оилавий даврада ҳам табиат ҳақидаги билимларни синашга ёрдам беради. Иштирокчиларни жамоаларга ажратинг, ҳар бир тўғри жавоб учун балл беринг ва жавобларни барча турлар тугагач текширинг. Кичик ёшдаги болалар катталар билан бир жамоада қатнашиши мумкин.
Болалар учун экология викторинаси
Саволлар осондан қийинга қараб тузилган. Бошловчи уларни навбат билан ўқийди, жамоалар эса жавобларини қоғозга ёзади. Жавоблар рўйхатини ўйин охиригача ёпиб туринг: шунда ҳар бир иштирокчи мустақил ўйлаб кўради.
1-тур: осон саволлар
- Дарахтнинг тупроқ остида жойлашган, сув ва унда эриган моддаларни шимадиган қисми нима?
- Балиқлар сувда нафас олиш учун қайси аъзосидан фойдаланади?
- Ерга ёруғлик ва иссиқлик берадиган юлдузнинг номи нима?
- Ўсимлик суғорилганда унинг илдизига етиб бориши керак бўлган суюқлик нима?
- Кўп қушлар тухум қўйиб, жўжа очиш учун қурадиган жой нима деб аталади?
- Асосан ўт ва бошқа ўсимликлар билан озиқланадиган ҳайвонлар қандай аталади?
- Ҳовлида ҳосил бўлган чиқиндини ерга ташлаш ўрнига қандай махсус идишга солиш керак?
- Сув музлаганда ҳосил бўладиган қаттиқ модда нима деб аталади?
- Ўсимликнинг одатда яшил бўладиган, шох ёки пояда ўсадиган ясси қисми нима?
- Тирик мавжудотларнинг бир-бири ва атроф-муҳит билан муносабатини ўрганадиган фан қандай аталади?
2-тур: ўртача саволлар
- Яшил ўсимликларнинг ёруғлик ёрдамида сув ва карбонат ангидриддан озиқ модда ҳосил қилиши қандай жараён?
- Яшил ўсимликлар ёруғликда озиқ модда ҳосил қилганда ҳавога қайси газни чиқаради?
- Ўсимликлар ёруғлик ёрдамида озиқ модда ҳосил қилиш учун ҳаводан қайси газни олади?
- Ҳовлига сепилган сувнинг аста-секин буғга айланиб ҳавога ўтиши қандай жараён деб аталади?
- Сув буғининг совиб, яна майда сув томчиларига айланиши қандай жараён деб аталади?
- Ўт, уни ейдиган чигиртка ва чигирткани ейдиган қурбақа қандай озиқланиш кетма-кетлигини ҳосил қилади?
- Тирик мавжудот яшайдиган ва ҳаёти учун зарур шароитларни топадиган жой умумий қандай аталади?
- Ишлатилган қоғоз ёки шишадан яна маҳсулот тайёрлаш жараёни нима деб аталади?
- Бошқа ҳайвонларни овлаб, улар билан озиқланадиган ҳайвонлар қандай аталади?
- Тупроқда ўсимлик ва ҳайвон қолдиқлари парчаланишидан ҳосил бўладиган органик модда нима деб аталади?
3-тур: қийин саволлар
- Ўтни чигиртка, чигирткани қурбақа, қурбақани илон ейди. Шу занжирда чигирткани қайси ҳайвон ейди?
- Ўлик организмлар қолдиқларини содда моддаларга ажратадиган бактерия ва замбуруғлар озиқ занжирида қандай аталади?
- Ўсимликнинг барглари орқали сувни буғлатиши қандай махсус атама билан аталади?
- Атмосферада Қуёшдан келадиган зарарли ултрабинафша нурларнинг бир қисмини тутиб қоладиган қатлам қайси?
- Яшил ўсимликларга ранг берадиган ва ёруғликни ютишда қатнашадиган модда нима деб аталади?
- Тупроқнинг устки қатлами сув ёки шамол таъсирида емирилиб, кўчиб кетиши қандай аталади?
- Бир ҳудудда яшайдиган, бир турга мансуб организмлар гуруҳи биологияда нима деб аталади?
- Тирик организмлар ва улар яшайдиган жонсиз муҳит биргаликда қандай табиий тизимни ташкил этади?
- Бир ҳудуддаги тирик мавжудотлар турларининг ранг-баранглиги қандай атама билан ифодаланади?
- Асалари гулга қўнганда гул чангини бошқа гулга олиб ўтиши қайси жараёнга ёрдам беради?
Жавоблар
Жавоблар саволлар тартибида берилган. Бир хил маънони билдирадиган жавобларни ҳам қабул қилинг: масалан, бирлик ва кўплик шакли фарқ қилса, мазмунига қаранг.
- Илдиз.
- Жабра.
- Қуёш.
- Сув.
- Уя.
- Ўтхўрлар.
- Чиқинди қутиси.
- Муз.
- Барг.
- Экология.
- Фотосинтез.
- Кислород.
- Карбонат ангидрид.
- Буғланиш.
- Конденсация.
- Озиқ занжири.
- Яшаш муҳити.
- Қайта ишлаш.
- Йиртқичлар.
- Чиринди.
- Қурбақа.
- Парчаловчилар.
- Транспирация — барглардан сув буғланиши.
- Озон қатлами.
- Хлорофилл.
- Эрозия.
- Популяция.
- Экотизим.
- Биологик хилма-хиллик.
- Чангланиш.
Викторинани қандай ўтказиш мумкин
- Жамоаларни тенглаштиринг. Ҳар бир гуруҳга турли ёшдаги иштирокчиларни қўшинг. Жавобни ёзадиган ва фикр билдирадиган болалар алмашиб турсин, шунда фақат билимдон иштирокчи гапириб қолмайди.
- Ўйлашга вақт беринг. Масалан, осон саволларга ярим дақиқа, мураккабларига бир дақиқа ажратинг. Савол тушунарсиз бўлса, уни секин қайта ўқинг, лекин жавобга ишора қилманг.
- Балл қоидасини олдиндан келишинг. Содда тартиб учун ҳар бир тўғри жавобга бир балл беринг. Мусобақани мураккаблаштирмоқчи бўлсангиз, кейинги турларнинг жавобларини кўпроқ балл билан баҳолашингиз мумкин.
- Шароитга мос ўтказинг. Дарсда жамоалар жавобларни ёзсин, оилада эса навбат билан оғзаки айтиш мумкин. Маҳалладаги ўйинда саволларни бошловчи ўқисин ва жавобларни алоҳида варақда сақласин.
- Совғани содда танланг. Хатчўп, дафтар ёки рангли қалам етарли. Фақат ғолибларни эмас, бошқаларни тинглаган ва жавобини тушунтиришга уринган болаларни ҳам илиқ сўз билан рағбатлантиринг.
Жавобларни қандай муҳокама қилиш керак?
Нотўғри жавоб устидан кулманг. Боладан қандай фикрлаганини сўранг, кейин тўғри жавобни кундалик мисолга боғланг: ҳовлига сепилган сувнинг қуриши буғланишни тушунтиришга ёрдам беради.
Қийин атамаларни шунчаки ёдлатманг. Масалан, экотизимни тушунтирганда ҳовлидаги ўсимликлар, ҳашаротлар, тупроқ, сув ва ҳавонинг ўзаро боғлиқлигини муҳокама қилинг. Кейин болаларга ўзлари кузатган бошқа мисолни айтиш имконини беринг.
Кўп бериладиган саволлар
Экология викторинасини кичик ёшдаги болаларга қандай мослаштириш мумкин?
Кичик болалар билан осон турдан бошланг ва саволларни овоз чиқариб ўқинг. Жавоб вариантлари керак бўлса, бошловчи олдиндан ҳар савол учун бир тўғри ва бир нотўғри вариант тайёрлаши мумкин.
Барча саволларни бир машғулотда бериш шартми?
Йўқ, турларни алоҳида машғулотларга бўлиш мумкин. Вақт қисқа бўлса, битта турни ўтказинг ва жавобларни текширгач, тушунилмаган саволларни муҳокама қилинг.
Жамоалар тенг балл олса, ғолибни қандай аниқлаш мумкин?
Жамоаларга биргаликдаги ғолибликни бериш мумкин. Агар битта ғолиб керак бўлса, олдиндан экологик одатларни навбат билан айтиш шартини келишинг: такрорланмаган ва мавзуга мос ҳар бир мисолга балл беринг.