Kompyuter atamalari qurilma qanday ishlashini va ekrandagi buyruqlar nimani anglatishini tushunishga yordam beradi. Quyidagi 15 ta asosiy so’zning izohi orqali kompyuter qismlari, dasturlar va internetdagi vositalarni bir-biridan ajrata olasiz. Har bir tushuncha dars tayyorlash, matn yozish yoki kerakli ma’lumotni topish kabi tanish vaziyat bilan tushuntirilgan.
Kompyuter atamalari haqida qiziqarli faktlar
Boshlash uchun stol ustida ko’rinadigan qurilmalar va kompyuter ichida ishlaydigan asosiy qism bilan tanishing. Ularning vazifasi turlicha: biri buyruq kiritadi, boshqasi natijani ko’rsatadi.
1. Kompyuter: ma’lumot bilan ishlaydigan qurilma
Kompyuter dasturdagi ko’rsatmalar asosida ma’lumotni qayta ishlaydigan elektron qurilma. Masalan, siz yozgan matnni saqlashi, hisob-kitob qilishi yoki rasmni ekranga chiqarishi mumkin. U faqat tayyor javobni ko’rsatmaydi: klaviaturadan kiritilgan harflar yoki ochilgan fayldagi ma’lumotlar ustida ham ishlaydi.
2. Monitor: natijani ko’rsatadigan ekran
Monitor matn, rasm va boshqa ko’rinadigan ma’lumotlarni ekranda aks ettiradigan qurilma. Uni televizorga o’xshatish mumkin, lekin kompyuter bilan ishlaganda unda dasturlar oynasi, yozayotgan matningiz va sichqoncha ko’rsatkichi ko’rinadi. Ekranda hujjatni ko’rib turganingiz uning albatta saqlanganini anglatmaydi.
3. Klaviatura: harfdan tashqari buyruq ham kiritadi
Klaviatura harf, raqam va turli buyruqlarni kompyuterga kiritishga xizmat qiladi. Undagi ayrim tugmalar matn yozsa, boshqalari kursorni, ya’ni yozuvdagi joriy o’rinni bildiradigan belgini siljitadi yoki oldingi amalni o’zgartiradi. Masalan, bo’sh joy tugmasi so’zlarni ajratadi, yo’nalish tugmalari esa matn bo’ylab yurishga yordam beradi.
4. Sichqoncha: ekrandagi obyektni tanlash vositasi
Sichqoncha ekrandagi ko’rsatkichni boshqaradigan va kerakli narsani tanlashga yordam beradigan qurilma. Stol ustida uni siljitsangiz, ekrandagi ko’rsatkich ham harakatlanadi; tugmasini bossangiz, dastur shu joyga tegishli buyruqni qabul qiladi. Faylni ochish, matn bo’lagini belgilash yoki rasmni surish uning tanish vazifalaridir.
5. Protsessor: ko’rsatmalarni bajaradigan qism
Protsessor kompyuterdagi dastur ko’rsatmalarini bajaradigan va hisoblash ishlarini olib boradigan asosiy qismlardan biri. Siz misolning javobini hisoblatganingizda yoki dasturda biror buyruq berganingizda, u shu ishni bajarishda qatnashadi. Uni shartli ravishda ish bajaruvchi deb tasavvur qilish mumkin, ammo kompyuterning ishlashi boshqa qismlarga ham bog’liq.
Xotira va dasturlar: bir oz murakkabroq tushunchalar
Kompyuterda ochilgan hujjat, uni ochadigan dastur va hujjat saqlanadigan joy bir xil narsa emas. Bu farqni tushunsangiz, ishni qayerda davom ettirish va nimani saqlash kerakligini osonroq anglaysiz.
6. Tezkor xotira: joriy ishlar uchun joy
Tezkor xotira kompyuter ayni paytda ishlatayotgan ma’lumot va dastur qismlarini vaqtincha saqlaydi. Uni dars qilayotganda kitob-daftarlar ochib qo’yiladigan stolga o’xshatish mumkin: kerakli narsalar ish davomida shu yerda turadi. Elektr ta’minoti uzilganda undagi ma’lumot saqlanib qolmaydi, shuning uchun hujjatni alohida saqlash zarur.
7. Saqlash qurilmasi: fayllar qoladigan joy
Saqlash qurilmasi hujjat, rasm, dastur va boshqa ma’lumotlarni keyinroq foydalanish uchun saqlaydi. Qattiq disk va fleshka bunga misol bo’ladi; ular odatda elektr o’chirilganda ham yozilgan ma’lumotni saqlab qoladi. Tezkor xotira ish stoli bo’lsa, saqlash qurilmasini daftarlar qo’yiladigan javonga qiyoslash qulay.
8. Dastur: vazifani bajarishga mo’ljallangan ko’rsatmalar
Dastur kompyuterga muayyan ishni qanday bajarishni bildiradigan ko’rsatmalar to’plami. Matn yozish, rasm chizish yoki hisoblash uchun turli dasturlardan foydalanasiz, chunki ularning vazifalari bir-biridan farq qiladi. Masalan, tabrik matnini yozadigan dastur bilan unga bezak chizadigan dastur bir xil vositalarni taklif qilmasligi mumkin.
9. Operatsion tizim: kompyuter ishini boshqaruvchi dasturlar
Operatsion tizim qurilmalar va dasturlarning ishlashini boshqaradigan dasturlar majmuasi, ya’ni birgalikda ishlaydigan dasturlar to’plami. U fayllarni ochish, dasturlarni ishga tushirish va klaviatura kabi qurilmalardan foydalanish uchun sharoit yaratadi. Kompyuterni yoqqandan keyin ko’radigan ish muhitingiz ham shu tizim bilan bog’liq, lekin u faqat ekrandagi belgilar bilan cheklanmaydi.
10. Fayl: nom bilan saqlangan ma’lumot
Fayl kompyuterda alohida nom bilan saqlanadigan ma’lumotlar birligi. Siz yozgan insho, chizgan rasm yoki yozib olingan ovoz fayl bo’lishi mumkin; ularni ochish uchun mos dastur kerak. Faylga mazmunini bildiradigan nom bersangiz, keyin uni boshqa hujjatlar orasidan topish ancha osonlashadi.
Papkalar va internet: tushunchalarni farqlash
Keyingi so’zlar ma’lumotni tartiblash va boshqa kompyuterlar bilan bog’lanishga tegishli. Ayniqsa brauzer bilan qidiruv tizimini ajratib olish kundalik foydalanishda qo’l keladi.
11. Papka: fayllarni tartiblaydigan joy
Papka fayllar va boshqa papkalarni bir joyga jamlab, tartibli saqlashga yordam beradi. Masalan, maktab topshiriqlari uchun alohida papka ochib, uning ichida fanlar bo’yicha papkalar yaratishingiz mumkin. Papkaning o’zi insho yoki surat emas: u shu materiallarni guruhlab turadigan joy vazifasini bajaradi.
12. Tarmoq: qurilmalar o’rtasidagi aloqa
Kompyuter tarmog’i ma’lumot almashish uchun bir-biriga ulangan qurilmalar guruhidir. Masalan, maktabdagi kompyuterlar tarmoq orqali umumiy printerdan foydalanishi mumkin; printer matn yoki rasmni qog’ozga chiqaradigan qurilma. Tarmoq faqat internet degani emas, chunki yaqin joylashgan qurilmalar ham o’zaro alohida bog’lanishi mumkin.
13. Internet: tarmoqlarni bog’laydigan tizim
Internet dunyo bo’ylab ko’plab kompyuter tarmoqlarini bir-biriga bog’laydi. U orqali saytlarni ochish, xabar yuborish yoki masofadagi ma’lumotdan foydalanish mumkin, ammo kompyuterdagi hamma ish internetga bog’liq emas. Masalan, qurilmada saqlangan matnni mos dasturda internetga ulanmasdan ham o’qish va tahrirlash mumkin.
14. Brauzer: veb-sahifalarni ochadigan dastur
Brauzer internetdagi veb-sahifalarni, ya’ni sayt tarkibidagi sahifalarni ochish va ko’rish uchun ishlatiladigan dastur. Uning manzil satriga sayt manzilini yozib, kerakli sahifaga o’tishingiz mumkin. Brauzer internetning o’zi emas: u ma’lumotni ekranda ko’rishga yordam beradigan vosita, internet esa bog’lanishni ta’minlaydigan tarmoqlar tizimidir.
15. Qidiruv tizimi: kerakli sahifani topishga yordamchi
Qidiruv tizimi kiritgan so’zlaringizga mos internet sahifalarini topishga yordam beradigan xizmat. Uni odatda brauzer orqali ochasiz, shuning uchun bu ikki tushuncha ba’zan aralashib ketadi. Masalan, o’simliklar haqida ma’lumot izlasangiz, qidiruv tizimi natijalarni taklif qiladi, brauzer esa tanlangan sahifani ochib ko’rsatadi.
Kompyuter atamalari haqida qisqacha
Bu so’zlarni vazifasiga qarab guruhlash eslab qolishni yengillashtiradi. Monitor, klaviatura va protsessor kompyuterning jismoniy qismlari; dastur hamda operatsion tizim esa qurilmada bajariladigan ishlarni boshqaradi. Fayl va papka ma’lumotni saqlash hamda tartiblashga, tarmoq bilan bog’liq tushunchalar esa ma’lumot almashishga tegishli.
Bitta oddiy ishda ularning bir nechtasi qatnashadi. Insho yozayotganingizda klaviatura orqali matn kiritasiz, dastur uni qayta ishlaydi, monitor natijani ko’rsatadi, saqlaganingizda esa hujjat fayl sifatida saqlash qurilmasiga yoziladi. Demak, atamalarni alohida yodlashdan ko’ra, ularning bir ishda qanday bog’lanishini kuzatish foydaliroq.
Bolalarga qanday tushuntirish mumkin
Qog’oz kartochkalarga atamalarni yozing va ularni vazifasiga ko’ra ajratishni taklif qiling: ko’rsatadigan, buyruq kiritadigan, saqlaydigan yoki bog’laydigan vositalar. Bola kartochkani joylashtirgach, sababini oddiy gap bilan tushuntirsin. Ayrim tushunchalar bir nechta vazifaga aloqador bo’lishi mumkin, shuning uchun faqat yodlangan javobni talab qilmang.
Kompyuter yonida esa kichik mashq bajaring: matn dasturida bir jumla yozing, hujjatga tushunarli nom bering va uni alohida papkaga saqlang. So’ng hujjatni yopib, qayta oching. Har bosqichda qaysi qurilma yoki dastur qatnashganini aytib boring; tajriba uchun oldindan kerakli fayllar turmagan yangi papkadan foydalaning.
Yangi atamani o’rganganingizda, uning yoniga o’zingiz bajargan ish misolini yozing: shunda ta’rif quruq so’z bo’lib qolmaydi.
Ko’p beriladigan savollar
Kompyuter atamalarini qaysi tartibda o’rganish qulay?
Ko’rib va ishlatib turgan qurilmalardan boshlash qulay: monitor, klaviatura va sichqoncha vazifasini amalda tekshira olasiz. Keyin fayl, papka va dasturga o’ting, internetga oid tushunchalarni esa biror sahifani ochish jarayonida o’rganing.
Tezkor xotira bilan saqlash qurilmasining farqi nimada?
Tezkor xotira joriy ish uchun ma’lumotni vaqtincha ushlab turadi, saqlash qurilmasi esa fayllarni keyin foydalanish uchun saqlaydi. Shu sababli hujjatning ekranda ochiq turishi yetarli emas: kiritgan o’zgarishlaringizni saqlash buyrug’ini ham bering.
Brauzer va qidiruv tizimi bir xilmi?
Yo’q, brauzer sahifalarni ochadigan dastur, qidiruv tizimi esa kerakli sahifalarni topishga yordam beradigan xizmatdir. Sayt manzilini bilsangiz, uni brauzerga bevosita kiritishingiz mumkin; manzil noma’lum bo’lsa, qidiruv tizimidan foydalanasiz.