Excel formulalari jadvaldagi sonlarni qo’shish, o’rtacha qiymatni topish, shartlarni tekshirish va matn bilan ishlashga yordam beradi. Quyidagi jadvalda kundalik o’qish va ishda qo’l keladigan formulalar sodda, o’ylab tuzilgan misollar bilan berilgan.
Excel formulalari haqida qisqacha
Excelda formula = belgisi bilan boshlanadi. Masalan, =A2+B2 ikki katakdagi qiymatni qo’shadi, =SUM(A2:A6) esa belgilangan oraliqdagi sonlarni jamlaydi. A2:A6 yozuvi A ustunidagi A2 katakdan A6 katakkacha bo’lgan oraliqni bildiradi.
Funksiya — dasturga tayyor kiritilgan hisoblash yoki tekshirish buyrug’i; SUM va IF shular jumlasidan. Quyidagi misollarda funksiyalarning inglizcha nomlari va argumentlarni, ya’ni funksiyaga beriladigan qiymatlarni ajratish uchun vergul ishlatilgan. Sizdagi til va hudud sozlamalariga qarab nomlar boshqacha bo’lishi yoki vergul o’rniga nuqtali vergul talab qilinishi mumkin.
Excel formulalari haqida qiziqarli faktlar
Misollarni alohida mashq jadvalida sinab ko’ring. Formulani yozishdan oldin unda ko’rsatilgan kataklarga mos son yoki matn kiritsangiz, natijani tushunish osonlashadi.
| № | Formula va vazifasi | Mazmuni va misol |
|---|---|---|
| 1 | SUM — sonlarni jamlaydi =SUM(B2:B6) |
Funksiya berilgan oraliqdagi sonlarni qo’shadi. Masalan, o’quv qurollari narxlarini B2:B6 kataklariga yozib, jami xarajatni bitta formula bilan topasiz. |
| 2 | AVERAGE — o’rtacha qiymatni topadi =AVERAGE(B2:B6) |
Sonlar yig’indisi ularning soniga bo’linadi. Bo’sh katak hisobga kirmaydi, ammo nol yozilgan katak o’rtacha qiymatga ta’sir qiladi. |
| 3 | MIN — eng kichik sonni topadi =MIN(B2:B6) |
Funksiya oraliqdagi eng kichik sonni qaytaradi. Masalan, bir xil daftar uchun yozilgan turli narxlar orasidan eng arzonini ajratishingiz mumkin. |
| 4 | MAX — eng katta sonni topadi =MAX(B2:B6) |
Belgilangan oraliqdagi eng katta son natija bo’ladi. Bir haftada o’qilgan sahifalar jadvalida bu formula eng ko’p sahifa o’qilgan kundagi miqdorni ko’rsatadi, lekin kunning nomini chiqarmaydi. |
| 5 | COUNT — sonli kataklarni sanaydi =COUNT(B2:B6) |
Bu funksiya yig’indini emas, son yozilgan kataklar sonini topadi. Oraliqdagi oddiy matn va bo’sh kataklar hisobga kirmaydi. |
| 6 | IF — shartga qarab natija tanlaydi =IF(B2=5,”A’lo”,”Boshqa baho”) |
Agar B2 katakdagi qiymat 5 bo’lsa, formula A’lo matnini chiqaradi. Boshqa holatda esa Boshqa baho yozuvi ko’rinadi; formuladagi matnlar qo’shtirnoq ichiga olinadi. |
| 7 | SUMIF — shartga mos sonlarni qo’shadi =SUMIF(A2:A6,”Daftar”,B2:B6) |
Formula A2:A6 oralig’idan Daftar yozuvini izlaydi va mos qatorlarning B ustunidagi sonlarini jamlaydi. Shu yo’l bilan aralash xaridlar orasidan faqat daftar xarajatini ajratasiz. |
| 8 | COUNTIF — shartga mos kataklarni sanaydi =COUNTIF(A2:A6,”Tayyor”) |
Funksiya oraliqda Tayyor yozuvi nechta katakda borligini sanaydi. Masalan, sinf loyihasidagi tugallangan vazifalar sonini shu usulda bilish mumkin. |
| 9 | ROUND — sonni yaxlitlaydi =ROUND(B2,1) |
Ikkinchi argument kasr qismida nechta xona qoldirishni belgilaydi. B2 katagida 12,36 bo’lsa, misoldagi formula 12,4 natijasini beradi. |
| 10 | AND — barcha shartlarni tekshiradi =AND(B2=5,C2=”Tayyor”) |
Ikkala shart ham bajarilsagina TRUE, ya’ni rost natija chiqadi. Shartlardan biri bajarilmasa, funksiya FALSE, ya’ni yolg’on qiymatini qaytaradi. |
| 11 | OR — kamida bitta shartni tekshiradi =OR(B2=5,C2=5) |
B2 yoki C2 kataklardan kamida bittasida 5 bo’lsa, natija TRUE bo’ladi. AND funksiyasidan farqli ravishda, bunda barcha shartlar bir vaqtda bajarilishi talab qilinmaydi. |
| 12 | NOT — mantiqiy natijani teskarisiga almashtiradi =NOT(B2=5) |
B2 katakdagi qiymat 5 bo’lsa, formula FALSE qaytaradi. Qiymat 5 ga teng bo’lmasa, natija TRUE bo’ladi: NOT tekshiruvning rost yoki yolg’onligini teskarisiga o’giradi. |
| 13 | LEN — matndagi belgilarni sanaydi =LEN(A2) |
Funksiya harflar bilan birga bo’sh joy va tinish belgilarini ham sanaydi. Masalan, A2 katagiga Salom yozilsa, natija 5 chiqadi. |
| 14 | LEFT — matnning boshidan belgi oladi =LEFT(A2,3) |
Formula matnning chap tomonidan ko’rsatilgan miqdordagi belgini ajratadi. A2 katagida Toshkent yozilgan bo’lsa, misoldagi natija Tos bo’ladi. |
| 15 | RIGHT — matnning oxiridan belgi oladi =RIGHT(A2,4) |
Bu funksiya matnning o’ng tomonidan belgilarni oladi. A2 katagida Kitob-2026 yozilgan bo’lsa, formula 2026 qismini ajratadi, ammo natija matn turida bo’ladi. |
Amalda chalkashadigan formulalarni qanday ajratish mumkin?
SUM jami miqdorni, COUNT esa sonli kataklarni topadi
Farqni kichik misolda ko’ring. B2:B4 kataklariga 10, 20 va 30 yozilsa, =SUM(B2:B4) natijasi 60, =COUNT(B2:B4) natijasi esa 3 bo’ladi. Birinchisi qancha ekanini, ikkinchisi nechta son borligini bildiradi.
Masalan, daftar narxlari jadvalida SUM jami xarajatni beradi. COUNT esa narxi son bilan kiritilgan kataklarni sanaydi; uni sotib olingan daftarlar soni deb qabul qilmang.
AVERAGE bo’sh katak bilan nolni bir xil ko’rmaydi
B2 katagiga 4, B3 katagiga 6 yozib, B4 ni bo’sh qoldiring. =AVERAGE(B2:B4) natijasi 5 bo’ladi, chunki hisobda faqat ikkita son qatnashadi. B4 ga nol yozsangiz, hisobga uchta son kiradi va o’rtacha qiymat o’zgaradi.
Shuning uchun kiritilmagan ma’lumot o’rniga shunchaki nol qo’ymang. Avval nol haqiqiy qiymatmi yoki ma’lumot hali yo’qligini bildiradimi, shuni aniqlang.
IF natijani tanlaydi, AND esa shartlarni birlashtiradi
IF yordamida tekshiruv natijasiga mos yozuv chiqarasiz. AND esa bir nechta talabning birgalikda bajarilganini tekshiradi; ularni bitta formulada ham qo’llash mumkin.
Masalan, mashq jadvalida =IF(AND(B2=5,C2=”Tayyor”),”Mos”,”Mos emas”) deb yozing. Mos natijasi chiqishi uchun B2 da 5, C2 da esa Tayyor yozuvi bo’lishi kerak. Sinash paytida faqat bitta katakni o’zgartirsangiz, har bir shart qanday ta’sir qilishini ko’rasiz.
SUMIF va COUNTIF turli savollarga javob beradi
SUMIF mos qatorlardagi sonlarni qo’shadi, COUNTIF esa mos kataklarni sanaydi. Xarid jadvalida Daftar yozuvi ikki qatorda uchrasa, COUNTIF shu ikki katakni sanaydi; SUMIF esa ularning yonidagi xarajatlarni jamlaydi.
SUMIF ishlatganda shart tekshiriladigan oraliq bilan qo’shiladigan oraliqni mos qatorlardan tanlang. Masalan, A2:A6 dagi nomlarga B2:B6 dagi narxlar tegishli bo’lsin, aks holda natijani noto’g’ri talqin qilishingiz mumkin.
Bolalarga qanday tushuntirish mumkin
Bolaga kichik kutubxona jadvalini tuzishni taklif qiling: bir ustunda kitob uchun tanlangan qisqa nom, yonida o’qilgan sahifalar soni tursin. Avval sonlarni qo’lda qo’shsin, keyin SUM bilan tekshirsin. MAX va MIN yordamida esa eng katta hamda eng kichik miqdorni topsin.
Keyingi mashqda sonlardan bittasini almashtiring. Excel formulalari odatdagi avtomatik hisoblash holatida natijani qayta hisoblaydi; bola shu o’zgarishni kuzatsin va sababini aytsin. Mashq uchun alohida jadvaldan foydalaning, shunda kerakli ma’lumot tasodifan o’chib ketmaydi.
Ko’p beriladigan savollar
Nega to’g’ri ko’chirilgan formula xato beryapti?
Sabab funksiya nomining tilga mos kelmasligi, argument ajratgichi yoki yetishmayotgan qavs bo’lishi mumkin. Avval boshlang’ich = belgisini va qavslarni tekshiring, keyin sizdagi Excel vergulmi yoki nuqtali vergulmi ishlatishini aniqlang. Funksiyani dastur takliflari orasidan tanlash nomdagi xatoni kamaytiradi.
Nega SUM ayrim sonlarni qo’shmayapti?
Son ko’rinishidagi qiymat katakda matn sifatida saqlangan bo’lishi mumkin. SUM ko’rsatilgan oraliqdagi bunday matnni son kabi qo’shmaydi. Shubhali katakdagi qiymatni tekshirib, uni haqiqiy son sifatida qayta kiriting.
Formulani boshqa qatorga ko’chirsam, nega katak manzili o’zgaradi?
Oddiy katak manzillari formula ko’chirilgan joyga mos ravishda o’zgaradi. Masalan, =A2+B2 formulasini bir qator pastga ko’chirsangiz, u =A3+B3 bo’ladi. Bitta manzil o’zgarmasin desangiz, uni $A$2 shaklida yozing: dollar belgilari ustun va qatorni mahkamlaydi.