Интернет — дунё бўйлаб компьютерлар, телефонлар ва бошқа қурилмаларни бир-бирига боғлайдиган тармоқлар тармоғи. У орқали қурилмалар маълумот юборади ва қабул қилади: сиз хабар ёзасиз, сайт очасиз ёки видео кўрасиз. Интернетни Wи-Фи ва браузердан ажрата олсангиз, уланишдаги оддий муаммоларни тушуниш ҳам осонлашади.
Интернет нима ва у оддий тармоқдан қандай фарқ қилади?
Тармоқ — маълумот алмаша оладиган қурилмалар гуруҳи. Масалан, мактабдаги компьютерлар бир тармоққа уланган бўлса, улар умумий принтердан фойдаланиши мумкин. Бунинг учун интернет ҳар доим ҳам керак эмас. Интернет эса шундай алоҳида тармоқларни ўзаро боғлайди, натижада бир жойдаги қурилма узоқдаги бошқа қурилма билан маълумот алмаша олади.
Уни йўллар тизимига ўхшатиш мумкин. Ҳовлингиздан кўчага, кўчадан катта йўлга чиқасиз; интернетда ҳам маълумот турли тармоқлар орқали манзилига етади. Аммо бу ўхшатишнинг чегараси бор: интернет йўлларида одам ёки машина эмас, рақамли маълумот ҳаракатланади. Сурат, овоз ва матн қурилмалар тушунадиган кўринишда узатилади.
Интернет битта компьютер ичида турмайди. Ундан фойдаланиш учун қурилмангиз бошқа тармоқлар билан боғланган бўлиши керак. Бу боғланишни кўпинча провайдер, яъни интернетга уланиш хизматини берадиган ташкилот таъминлайди. Уйда кабел орқали келадиган алоқа билан телефондаги мобил интернетнинг кириш йўли фарқ қилса ҳам, иккаласи орқали бир хил сайтларни очишингиз мумкин.
Сайт манзилини ёзганингизда нималар содир бўлади?
Браузер — сайтларни очиб кўрсатадиган дастур. Унинг манзил сатрига керакли сайт номини ёзганингизда, қурилмангиз шу сайт маълумотларини сўрайди. Сўров — бошқа қурилмага юборилган талаб. Буни кутубхоначидан керакли китобни сўрашга ўхшатиш мумкин: сиз нимани излаётганингизни билдирасиз, жавобан керакли маълумот келади.
Сайтнинг матни, расмлари ва бошқа қисмлари сервер деб аталадиган компьютерларда сақланади. Сервер — бошқа қурилмаларнинг сўровларига жавоб берадиган компьютер ёки дастур. Сайт номи ортида унга етиб бориш учун керакли тармоқ манзили бор. Интернетдаги махсус номлаш тизими ёзган номингизга мос манзилни топишга ёрдам беради; шу сабабли мураккаб манзилларни ёдлаб юришингиз шарт эмас.
Жавоб қурилмангизга келгач, браузер уни экранда саҳифа шаклида кўрсатади. Сиз кўраётган матн, тугма ва расмлар шу жараённинг натижаси. Саҳифанинг айрим қисмлари олдинроқ, бошқалари кейинроқ кўриниши мумкин. Масалан, матн очилиб, сурат ҳали кўринмаса, суратга тегишли маълумот келаётган ёки браузер уни тайёрлаётган бўлиши мумкин.
Хабар ва расмлар узоққа қандай етиб боради?
Интернетда маълумот одатда кичик бўлакларга ажратиб узатилади. Бу бўлаклар пакетлар деб аталади. Ҳар бир пакетда маълумотнинг бир қисми ва уни керакли жойга етказишга ёрдам берадиган маълумотлар бўлади. Қабул қилувчи қурилма келган бўлаклардан фойдаланиб, юборилган мазмунни тиклайди. Сиз эса экранда бўлакларни эмас, тайёр хабар ёки суратни кўрасиз.
Маълумот йўлда тармоқ қурилмаларидан ўтади. Улардан бири йўналтиргич: у пакетни манзилига яқинлаштирадиган кейинги йўлга узатади. Уйда уни кўпинча роутер деб аташади. Алоқа йўлининг айрим қисмларида кабел, бошқаларида эса симсиз алоқа ишлайди. Телефонингиз симсиз уланган бўлса ҳам, маълумотнинг кейинги йўли кабеллар орқали давом этиши мумкин.
Масалан, сиз синфдошингизга уй вазифасининг суратини юбордингиз. Қурилмангиз сурат маълумотларини тармоққа узатади, хабар алмашиш хизмати эса уни керакли фойдаланувчига етказишга ёрдам беради. Бу ҳар доим телефонингиздан унинг телефонига бевосита алоқа очилади дегани эмас. Шунинг учун ёнма-ён турган икки телефоннинг интернет орқали ёзишиши ҳам тармоқ хизматларига боғлиқ бўлиши мумкин.
Wи-Фи, мобил интернет ва веб бир хил нарсами?
Wи-Фи — интернетнинг ўзи эмас. У қурилмаларни яқин атрофдаги тармоққа симсиз улаш усули. Телефонингиз уй роутерига Wи-Фи орқали уланган бўлиши мумкин, лекин роутернинг ташқи алоқаси узилса, сайтлар очилмайди. Демак, экрандаги Wи-Фи белгиси фақат симсиз уланиш борлигини билдиради; у интернет албатта ишлаётганини кафолатламайди.
Мобил интернетда телефон уй роутери ўрнига мобил алоқа тармоғи орқали уланади. Қайси уланишдан фойдаланаётганингизни қурилма созламаларидан текширишингиз мумкин. Сайт очилмай қолса, аввал бошқа сайтни синаб кўринг. Фақат битта сайт ишламаса, муаммо ўша хизматда бўлиши мумкин; ҳаммаси очилмаса, қурилма ёки умумий уланишни текшириш фойдали.
Веб эса интернет орқали фойдаланиладиган, бир-бирига ҳаволалар билан боғланган саҳифалар тизими. Интернет ундан кенгроқ: электрон почта, хабар алмашиш ва бошқа хизматлар ҳам шу тармоқдан фойдаланади. Браузер билан қидирув хизматини ҳам фарқланг. Браузер сайтни очадиган дастур бўлса, қидирув хизмати керакли саҳифани топишга ёрдам беради.
Нега интернет баъзан секин ишлайди?
Секинликнинг сабаби ҳар хил бўлиши мумкин. Уй тармоғида кўп қурилма бир пайтда катта ҳажмдаги маълумот юборса ёки олса, мавжуд уланиш имконияти улар ўртасида бўлинади. Масалан, кимдир видео кўраётган, бошқаси катта файл юклаётган пайтда сизнинг саҳифангиз секинроқ очилиши мумкин. Лекин ҳар бир секинлашувни фақат шу сабаб билан тушунтириб бўлмайди.
Wи-Фи сигнали сустлиги, хизматдаги вақтинчалик носозлик ёки қурилманинг бандлиги ҳам таъсир қилиши мумкин. Аввал қайси дастур ёки сайт ишламаётганини аниқланг, кейин бошқа саҳифани очиб кўринг. Уйда бўлсангиз, роутерга яқинроқ жойда уланишни текширинг. Болалар умумий тармоқ созламаларини ўзгартиришдан олдин катталардан ёрдам сўрагани маъқул.
Интернетдан фойдаланишда тезликдан ташқари эҳтиёткорлик ҳам керак. Паролингизни ва хабар орқали келган тасдиқлаш кодини бошқаларга юборманг. Нотаниш саҳифа шахсий маълумот сўраса, шошилмай, нима учун сўраётганини текширинг. Мактаб топшириғи учун топилган маълумотни эса дарслик ёки ишончли таълим манбаси билан солиштиринг: саҳифанинг очилиши ундаги ҳамма гап тўғри эканини билдирмайди.
Қизиқарли фактлар
- Интернет билан веб бир хил эмас: веб интернет орқали ишлайдиган хизматлардан биридир.
- Битта сайт саҳифасининг матни ва расмлари алоҳида юкланиши мумкин.
- Интернетга кабел орқали ҳам, симсиз алоқа орқали ҳам уланиш мумкин.
- Маҳаллий тармоқдаги айрим вазифалар, масалан, умумий принтердан фойдаланиш интернет бўлмаса ҳам ишлаши мумкин.
- Wи-Фи уланиши мавжуд бўлиб, ташқи интернет алоқаси ишламай қолиши мумкин.
Оддий кузатув қилиб кўринг: бир саҳифани очинг, сўнг қурилмангиздаги интернет уланишини вақтинча ўчириб, бошқа саҳифага ўтинг. Олдин юкланган матн экранда қолиши мумкин, аммо янги саҳифа учун одатда уланиш керак бўлади. Синовдан кейин аввалги уланиш ҳолатини қайтаринг; бу тажриба экранда кўриниб турган маълумот билан тармоқдан янги маълумот олиш орасидаги фарқни кўрсатади.
Кўп бериладиган саволлар
Интернет қаерда сақланади?
Интернетнинг ҳаммаси сақланадиган ягона жой йўқ. Сайтлар ва хизматларнинг маълумотлари турли серверларда сақланади, интернет эса уларга боғланиб, маълумот алмашишга имкон беради.
Wи-Фи бор, лекин нега интернет ишламаяпти?
Қурилмангиз роутерга уланган, аммо роутернинг ташқи интернет алоқаси ишламаётган бўлиши мумкин. Бошқа сайтни ва шу тармоққа уланган бошқа қурилмани текшириб кўринг; муаммо давом этса, уланиш хизматини таъминловчи ташкилотга мурожаат қилинг.
Интернет ўчса, телефондаги ҳамма нарса ишламай қоладими?
Йўқ, интернет талаб қилмайдиган вазифалар ишлашда давом этади. Масалан, қурилмага олдиндан сақланган суратларни кўриш ёки ҳисоблагичдан фойдаланиш мумкин, янги онлайн маълумотни олиш учун эса уланиш керак.
Телефон билан компьютер бир хил интернетдан фойдалана оладими?
Ҳа, телефон ва компьютер бир уй тармоғи орқали интернетга уланиши мумкин. Бунда телефон Wи-Фи орқали, компьютер эса кабел ёки Wи-Фи орқали боғланиши мумкин; улар бир уланишдан фойдаланса ҳам, алоҳида қурилмалар бўлиб қолади.