Internet — dunyo bo’ylab kompyuterlar, telefonlar va boshqa qurilmalarni bir-biriga bog’laydigan tarmoqlar tarmog’i. U orqali qurilmalar ma’lumot yuboradi va qabul qiladi: siz xabar yozasiz, sayt ochasiz yoki video ko’rasiz. Internetni Wi-Fi va brauzerdan ajrata olsangiz, ulanishdagi oddiy muammolarni tushunish ham osonlashadi.
Internet nima va u oddiy tarmoqdan qanday farq qiladi?
Tarmoq — ma’lumot almasha oladigan qurilmalar guruhi. Masalan, maktabdagi kompyuterlar bir tarmoqqa ulangan bo’lsa, ular umumiy printerdan foydalanishi mumkin. Buning uchun internet har doim ham kerak emas. Internet esa shunday alohida tarmoqlarni o’zaro bog’laydi, natijada bir joydagi qurilma uzoqdagi boshqa qurilma bilan ma’lumot almasha oladi.
Uni yo’llar tizimiga o’xshatish mumkin. Hovlingizdan ko’chaga, ko’chadan katta yo’lga chiqasiz; internetda ham ma’lumot turli tarmoqlar orqali manziliga yetadi. Ammo bu o’xshatishning chegarasi bor: internet yo’llarida odam yoki mashina emas, raqamli ma’lumot harakatlanadi. Surat, ovoz va matn qurilmalar tushunadigan ko’rinishda uzatiladi.
Internet bitta kompyuter ichida turmaydi. Undan foydalanish uchun qurilmangiz boshqa tarmoqlar bilan bog’langan bo’lishi kerak. Bu bog’lanishni ko’pincha provayder, ya’ni internetga ulanish xizmatini beradigan tashkilot ta’minlaydi. Uyda kabel orqali keladigan aloqa bilan telefondagi mobil internetning kirish yo’li farq qilsa ham, ikkalasi orqali bir xil saytlarni ochishingiz mumkin.
Sayt manzilini yozganingizda nimalar sodir bo’ladi?
Brauzer — saytlarni ochib ko’rsatadigan dastur. Uning manzil satriga kerakli sayt nomini yozganingizda, qurilmangiz shu sayt ma’lumotlarini so’raydi. So’rov — boshqa qurilmaga yuborilgan talab. Buni kutubxonachidan kerakli kitobni so’rashga o’xshatish mumkin: siz nimani izlayotganingizni bildirasiz, javoban kerakli ma’lumot keladi.
Saytning matni, rasmlari va boshqa qismlari server deb ataladigan kompyuterlarda saqlanadi. Server — boshqa qurilmalarning so’rovlariga javob beradigan kompyuter yoki dastur. Sayt nomi ortida unga yetib borish uchun kerakli tarmoq manzili bor. Internetdagi maxsus nomlash tizimi yozgan nomingizga mos manzilni topishga yordam beradi; shu sababli murakkab manzillarni yodlab yurishingiz shart emas.
Javob qurilmangizga kelgach, brauzer uni ekranda sahifa shaklida ko’rsatadi. Siz ko’rayotgan matn, tugma va rasmlar shu jarayonning natijasi. Sahifaning ayrim qismlari oldinroq, boshqalari keyinroq ko’rinishi mumkin. Masalan, matn ochilib, surat hali ko’rinmasa, suratga tegishli ma’lumot kelayotgan yoki brauzer uni tayyorlayotgan bo’lishi mumkin.
Xabar va rasmlar uzoqqa qanday yetib boradi?
Internetda ma’lumot odatda kichik bo’laklarga ajratib uzatiladi. Bu bo’laklar paketlar deb ataladi. Har bir paketda ma’lumotning bir qismi va uni kerakli joyga yetkazishga yordam beradigan ma’lumotlar bo’ladi. Qabul qiluvchi qurilma kelgan bo’laklardan foydalanib, yuborilgan mazmunni tiklaydi. Siz esa ekranda bo’laklarni emas, tayyor xabar yoki suratni ko’rasiz.
Ma’lumot yo’lda tarmoq qurilmalaridan o’tadi. Ulardan biri yo’naltirgich: u paketni manziliga yaqinlashtiradigan keyingi yo’lga uzatadi. Uyda uni ko’pincha router deb atashadi. Aloqa yo’lining ayrim qismlarida kabel, boshqalarida esa simsiz aloqa ishlaydi. Telefoningiz simsiz ulangan bo’lsa ham, ma’lumotning keyingi yo’li kabellar orqali davom etishi mumkin.
Masalan, siz sinfdoshingizga uy vazifasining suratini yubordingiz. Qurilmangiz surat ma’lumotlarini tarmoqqa uzatadi, xabar almashish xizmati esa uni kerakli foydalanuvchiga yetkazishga yordam beradi. Bu har doim telefoningizdan uning telefoniga bevosita aloqa ochiladi degani emas. Shuning uchun yonma-yon turgan ikki telefonning internet orqali yozishishi ham tarmoq xizmatlariga bog’liq bo’lishi mumkin.
Wi-Fi, mobil internet va veb bir xil narsami?
Wi-Fi — internetning o’zi emas. U qurilmalarni yaqin atrofdagi tarmoqqa simsiz ulash usuli. Telefoningiz uy routeriga Wi-Fi orqali ulangan bo’lishi mumkin, lekin routerning tashqi aloqasi uzilsa, saytlar ochilmaydi. Demak, ekrandagi Wi-Fi belgisi faqat simsiz ulanish borligini bildiradi; u internet albatta ishlayotganini kafolatlamaydi.
Mobil internetda telefon uy routeri o’rniga mobil aloqa tarmog’i orqali ulanadi. Qaysi ulanishdan foydalanayotganingizni qurilma sozlamalaridan tekshirishingiz mumkin. Sayt ochilmay qolsa, avval boshqa saytni sinab ko’ring. Faqat bitta sayt ishlamasa, muammo o’sha xizmatda bo’lishi mumkin; hammasi ochilmasa, qurilma yoki umumiy ulanishni tekshirish foydali.
Veb esa internet orqali foydalaniladigan, bir-biriga havolalar bilan bog’langan sahifalar tizimi. Internet undan kengroq: elektron pochta, xabar almashish va boshqa xizmatlar ham shu tarmoqdan foydalanadi. Brauzer bilan qidiruv xizmatini ham farqlang. Brauzer saytni ochadigan dastur bo’lsa, qidiruv xizmati kerakli sahifani topishga yordam beradi.
Nega internet ba’zan sekin ishlaydi?
Sekinlikning sababi har xil bo’lishi mumkin. Uy tarmog’ida ko’p qurilma bir paytda katta hajmdagi ma’lumot yuborsa yoki olsa, mavjud ulanish imkoniyati ular o’rtasida bo’linadi. Masalan, kimdir video ko’rayotgan, boshqasi katta fayl yuklayotgan paytda sizning sahifangiz sekinroq ochilishi mumkin. Lekin har bir sekinlashuvni faqat shu sabab bilan tushuntirib bo’lmaydi.
Wi-Fi signali sustligi, xizmatdagi vaqtinchalik nosozlik yoki qurilmaning bandligi ham ta’sir qilishi mumkin. Avval qaysi dastur yoki sayt ishlamayotganini aniqlang, keyin boshqa sahifani ochib ko’ring. Uyda bo’lsangiz, routerga yaqinroq joyda ulanishni tekshiring. Bolalar umumiy tarmoq sozlamalarini o’zgartirishdan oldin kattalardan yordam so’ragani ma’qul.
Internetdan foydalanishda tezlikdan tashqari ehtiyotkorlik ham kerak. Parolingizni va xabar orqali kelgan tasdiqlash kodini boshqalarga yubormang. Notanish sahifa shaxsiy ma’lumot so’rasa, shoshilmay, nima uchun so’rayotganini tekshiring. Maktab topshirig’i uchun topilgan ma’lumotni esa darslik yoki ishonchli ta’lim manbasi bilan solishtiring: sahifaning ochilishi undagi hamma gap to’g’ri ekanini bildirmaydi.
Qiziqarli faktlar
- Internet bilan veb bir xil emas: veb internet orqali ishlaydigan xizmatlardan biridir.
- Bitta sayt sahifasining matni va rasmlari alohida yuklanishi mumkin.
- Internetga kabel orqali ham, simsiz aloqa orqali ham ulanish mumkin.
- Mahalliy tarmoqdagi ayrim vazifalar, masalan, umumiy printerdan foydalanish internet bo’lmasa ham ishlashi mumkin.
- Wi-Fi ulanishi mavjud bo’lib, tashqi internet aloqasi ishlamay qolishi mumkin.
Oddiy kuzatuv qilib ko’ring: bir sahifani oching, so’ng qurilmangizdagi internet ulanishini vaqtincha o’chirib, boshqa sahifaga o’ting. Oldin yuklangan matn ekranda qolishi mumkin, ammo yangi sahifa uchun odatda ulanish kerak bo’ladi. Sinovdan keyin avvalgi ulanish holatini qaytaring; bu tajriba ekranda ko’rinib turgan ma’lumot bilan tarmoqdan yangi ma’lumot olish orasidagi farqni ko’rsatadi.
Ko’p beriladigan savollar
Internet qayerda saqlanadi?
Internetning hammasi saqlanadigan yagona joy yo’q. Saytlar va xizmatlarning ma’lumotlari turli serverlarda saqlanadi, internet esa ularga bog’lanib, ma’lumot almashishga imkon beradi.
Wi-Fi bor, lekin nega internet ishlamayapti?
Qurilmangiz routerga ulangan, ammo routerning tashqi internet aloqasi ishlamayotgan bo’lishi mumkin. Boshqa saytni va shu tarmoqqa ulangan boshqa qurilmani tekshirib ko’ring; muammo davom etsa, ulanish xizmatini ta’minlovchi tashkilotga murojaat qiling.
Internet o’chsa, telefondagi hamma narsa ishlamay qoladimi?
Yo’q, internet talab qilmaydigan vazifalar ishlashda davom etadi. Masalan, qurilmaga oldindan saqlangan suratlarni ko’rish yoki hisoblagichdan foydalanish mumkin, yangi onlayn ma’lumotni olish uchun esa ulanish kerak.
Telefon bilan kompyuter bir xil internetdan foydalana oladimi?
Ha, telefon va kompyuter bir uy tarmog’i orqali internetga ulanishi mumkin. Bunda telefon Wi-Fi orqali, kompyuter esa kabel yoki Wi-Fi orqali bog’lanishi mumkin; ular bir ulanishdan foydalansa ham, alohida qurilmalar bo’lib qoladi.