Protsessor — kompyuter yoki telefonda dastur buyruqlarini bajaradigan, hisob-kitob qiladigan va ma’lumotlarni qayta ishlaydigan asosiy qurilma. U ilovalarni ishlatish, matn yozish, rasm ochish va boshqa vazifalarni bajarish uchun kerak. Uning xotiradan farqini tushunsangiz, qurilma tanlashda ham, nega sekin ishlayotganini anglashda ham kamroq adashasiz.
Protsessor qanday vazifani bajaradi?
Kompyuter ichidagi har bir qismning o’z vazifasi bor. Ekran tasvirni ko’rsatadi, klaviatura yozganingizni kiritadi, hisoblash qurilmasi esa dastur bergan ko’rsatmalarni bajaradi. Uni topshiriq bilan ishlaydigan yordamchiga o’xshatish mumkin. Faqat bu yordamchi inson kabi fikrlamaydi: u oldindan belgilangan buyruqlar asosida ishlaydi.
Buyruq deganda qurilma bajarishi kerak bo’lgan sodda ko’rsatma tushuniladi. Masalan, qiymatlarni qo’shish, ularni solishtirish yoki natijaga qarab keyingi amalni tanlash shunday ko’rsatmalardir. Siz ekranda tayyor rasm yoki jadvalni ko’rasiz. Ichkarida esa dasturdagi vazifa ko’plab sodda amallar orqali bajariladi.
Buni maktabdagi masala bilan tasavvur qiling. O’quvchi avval berilganlarni o’qiydi, keyin kerakli amallarni bajarib, javobni yozadi. Hisoblash qismi ham ma’lumot va buyruqlar bilan ishlaydi, ammo masalaning mazmunini odamdek tushunmaydi. Shu sababli to’g’ri ishlaydigan qurilma ham noto’g’ri tuzilgan dastur sabab xato natija chiqarishi mumkin.
Tugmani bosganingizdan keyin nima sodir bo’ladi?
Masalan, siz telefondagi hisoblagichda qo’shish amalini tanladingiz. Dastur kiritgan qiymatlaringiz va tanlagan amalingizga mos buyruqlarni tayyorlaydi. Hisoblash qurilmasi shu buyruqlarni bajaradi, so’ng natija ekranga chiqariladi. Sizga bu bitta ishdek ko’rinadi, lekin unda qurilmaning bir nechta qismi qatnashadi.
Matn yozishda ham hamkorlik kerak. Klaviaturadagi tugma bosilgani haqidagi ma’lumot qayta ishlanadi, dastur uni hujjatga kiritadi va ekrandagi yozuv yangilanadi. Hujjatni saqlasangiz, ma’lumot saqlash qurilmasiga yoziladi. Demak, yozish, ko’rsatish va saqlash bir-biriga bog’liq bo’lsa ham, aynan bitta vazifa emas.
Bu jarayonning soddalashtirilgan ko’rinishi quyidagicha:
- Ma’lumot kiradi: siz tugma bosasiz, ekranga tegasiz yoki fayl tanlaysiz.
- Buyruqlar bajariladi: dastur talab qilgan hisoblash va tekshirish amallari bajariladi.
- Natija chiqadi: ekranda yozuv, rasm yoki boshqa javob paydo bo’ladi.
Xotira bilan hisoblash qurilmasining farqi nimada?
Tezkor xotira — ishlayotgan dasturlar ayni paytda foydalanadigan ma’lumotlar turadigan joy. Protsessor shu ma’lumotlar bilan amallar bajaradi. Ularni stol va stol yonida topshiriq bajarayotgan o’quvchiga o’xshatish mumkin: stol materiallarni tutib turadi, o’quvchi esa ular bilan ishlaydi. Bu o’xshatish vazifalar farqini tushunishga yordam beradi.
Fayllar saqlanadigan xotiraning vazifasi boshqa. Unda rasmlar, videolar, hujjatlar va dasturlar qurilma o’chirilganda ham saqlanadi. Tezkor xotiradagi ishchi ma’lumotlar esa odatda quvvat uzilganda yo’qoladi. Shuning uchun hujjat ochiq turgani uning fayl sifatida saqlanganini har doim ham anglatmaydi: saqlash holatini tekshirib turing.
Telefon haqida «xotirasi katta ekan, demak tez ishlaydi» degan xulosaga shoshilmang. Ko’p fayl sig’ishi bilan buyruqlarning tez bajarilishi boshqa-boshqa xususiyatdir. Keng javon o’quvchiga ko’p daftar saqlash imkonini beradi, ammo masalani uning o’rniga yechmaydi. Qurilma qismlari ham bir-birining vazifasini to’liq almashtirmaydi.
Yadro degani nima?
Yadro — hisoblash qurilmasining buyruqlarni bajaradigan qismi. Bir nechta yadro bo’lsa, mos tuzilgan dastur ishni ular orasida taqsimlay oladi. Buni guruh bo’lib tayyorlanadigan maktab topshirig’iga o’xshating: kimdir matn tuzadi, boshqasi rasm tanlaydi, yana biri yozilganlarni tekshiradi.
Ammo har qanday topshiriqni teng bo’lib berib bo’lmaydi. Ba’zi ishlarda keyingi qadam avvalgi natijani kutadi. Masalan, jadvaldagi yakuniy hisobni chiqarish uchun oldingi hisoblar tayyor bo’lishi kerak. Dastur ishni qanday taqsimlagani ham tezlikka ta’sir qiladi, shu bois yadrolar sonining o’zi barcha savolga javob bermaydi.
Qurilma tavsifida bu atamani ko’rsangiz, uni «ko’proq bo’lsa, hamma ish albatta tezlashadi» deb tushunmang. Avval o’zingiz bajaradigan vazifani aniqlang: matn terish, dars uchun taqdimot tayyorlash va murakkab videoni qayta ishlash bir xil yuk bermaydi. Taqqoslashni ham aynan kerakli vazifadan boshlash foydaliroq.
Nega kompyuter ba’zan sekin ishlaydi?
Sekinlashishga faqat protsessor sabab bo’lmaydi. Bir paytda ko’p dastur ochilsa, ular hisoblash imkoniyati va tezkor xotiradan birgalikda foydalanadi. Ayrim dasturlar ko’proq ish talab qiladi, boshqalari esa yengilroq ishlaydi. Masalan, uzun videoni qayta ishlash oddiy matnni ochishga qaraganda murakkabroq vazifadir.
Internetdagi sahifa sekin ochilsa, sabab ulanishda ham bo’lishi mumkin. Tarmoqdan ma’lumot kelishini kutish bilan kompyuter ichida hisoblash uzoq davom etishi bir xil holat emas. Buni ajratish uchun internet talab qilmaydigan hujjatning ochilishini kuzating. Bitta belgining o’ziga qarab biror qismni ayblashga shoshilmang.
Yangi qurilma tanlayotganda nomlar va reklama so’zlaridan oldin ehtiyojingizni yozib chiqing. Sizga maktab topshiriqlari, masofaviy darslar yoki rasm bilan ishlash kerakmi? Iloji bo’lsa, aynan shu ishlarni qurilmada sinab ko’ring. Oddiy matn yozishdagi qulaylik sizga keraksiz murakkab ko’rsatkichdan ko’ra foydaliroq mezon bo’lishi mumkin.
Qiziqarli faktlar
- Markaziy hisoblash qurilmasi faqat kompyuterda emas, telefonda ham bor.
- Ekrandagi harf va rasmlar qurilma ichida raqamli ma’lumot sifatida qayta ishlanadi.
- Dastur buyruqlar beradi, qurilmaning jismoniy qismlari esa ularni bajaradi.
- Grafik hisoblash qurilmasi tasvir bilan bog’liq ko’plab amallarni bajarishga yordam beradi.
- Internet bo’lmasa ham, qurilmaga o’rnatilgan va tarmoqqa bog’liq bo’lmagan dasturlar ishlay oladi.
Farqni o’zingiz kuzatishingiz mumkin. Internetni vaqtincha uzib, qurilmangizda saqlangan matnli hujjatni oching va unga biror gap yozing. So’ng hujjatni saqlang. Shu oddiy ishning o’zi hisoblash, ekranda ko’rsatish va faylni saqlash internetdan alohida vazifalar ekanini ko’rsatadi.
Ko’p beriladigan savollar
Protsessor bo’lmasa, kompyuter ishlaydimi?
Oddiy kompyuter markaziy hisoblash qurilmasisiz odatdagi dasturlarni bajara olmaydi. Ekran, klaviatura va xotira joyida bo’lishi yetmaydi, chunki dastur buyruqlarini bajaradigan qism ham kerak.
Kuchli hisoblash qurilmasi internetni tezlashtiradimi?
U internet ulanishining o’zini tezlashtirmaydi. Sahifadagi ma’lumotlarni qayta ishlashga yordam berishi mumkin, ammo tarmoqdan ma’lumot sekin kelsa, kutish baribir yuz beradi.
Telefon uchun ham yadro soni muhimmi?
Yadro soni ahamiyatli, lekin telefon tezligini yolg’iz shu ko’rsatkich belgilamaydi. Dastur, tezkor xotira va bajarilayotgan vazifa ham natijaga ta’sir qiladi.
Matn yozish uchun eng kuchli qurilma kerakmi?
Oddiy matn yozish uchun eng kuchli qurilma shart emas. Siz foydalanadigan dastur ravon ishlashi, klaviatura qulayligi va hujjatlarni saqlash imkoniyati kundalik ishda ko’proq yordam beradi.