Тиниш белгилари тести 10–16 ёшли ўқувчилар ва катталар учун мўлжалланган 20 та саволдан иборат. Ҳар бир саволда битта тўғри жавобни танланг, сўнг рўйхат охиридаги жавоблар ва изоҳлар билан ўзингизни текширинг.
Тиниш белгилари бўйича тест саволлари
- Хабар мазмунидаги оддий дарак гап охирига одатда қандай белги қўйилади?
А) Нуқта
Б) Сўроқ белгиси
C) Икки нуқта
Д) Вергул - “Бугун кутубхонага борасизми” гапининг охирига қайси белги мос?
А) Нуқта
Б) Сўроқ белгиси
C) Вергул
Д) Икки нуқта - “Яшасин дўстлик!” гапидаги кучли ҳис-ҳаяжонни қайси белги ифодалаган?
А) Кўп нуқта
Б) Нуқтали вергул
C) Ундов белгиси
Д) Тире - “Бозордан олма нок узум олдик” гапида саналган мевалар орасига нима қўйилади?
А) Икки нуқта
Б) Сўроқ белгиси
C) Қавс
Д) Вергул - Қайси гапда бир марта келган “ва” боғловчисидан олдин вергул керак эмас?
А) Малика, китобни олиб кел.
Б) Азиз ва Жасур кутубхонага борди.
C) Баҳор келди, гуллар очилди.
Д) Ҳаво совиди, лекин ёмғир ёғмади. - Фикрнинг тугалланмай қолганини ёки нутқдаги узилишни қайси белги кўрсатиши мумкин?
А) Кўп нуқта
Б) Икки нуқта
C) Сўроқ белгиси
Д) Нуқтали вергул - Гапга қўшимча изоҳ сифатида киритилган маълумотни ажратиш учун қайси жуфт белги ишлатилади?
А) Икки нуқта ва нуқта
Б) Вергул ва сўроқ белгиси
C) Ундов ва нуқта
Д) Очилувчи ва ёпилувчи қавс - Китоб ёки ҳикоя номини гап ичида ажратиб кўрсатишда қайси белги қўлланади?
А) Нуқтали вергул
Б) Сўроқ белгиси
C) Қўштирноқ
Д) Кўп нуқта - “Нодира дафтарни очинг” гапида Нодирага мурожаат қилиняпти. Тўғри ёзилган шаклни топинг.
А) Нодира, дафтарни очинг.
Б) Нодира дафтарни, очинг.
C) Нодира дафтарни очинг?
Д) Нодира: дафтарни очинг. - “Албатта мен сизга ёрдам бераман” гапида вергул қаерга қўйилади?
А) “Мен” сўзидан кейин
Б) “Сизга” сўзидан кейин
C) “Ёрдам” сўзидан кейин
Д) “Албатта” сўзидан кейин - Такрорланган “дам” боғловчилари қатнашган гапни тўғри ёзинг.
А) Дам қуёш чиқади дам ёмғир ёғади.
Б) Дам қуёш чиқади, дам ёмғир ёғади.
C) Дам, қуёш чиқади дам ёмғир ёғади.
Д) Дам қуёш, чиқади дам ёмғир ёғади. - “Дарс тугади лекин болалар ҳали тарқалмади” гапида вергул қайси сўздан олдин келади?
А) Дарс
Б) Тугади
C) Лекин
Д) Ҳали - “Боғда турли мевалар пишди: олма, нок, шафтоли” гапида икки нуқта нима учун қўйилган?
А) Савол берилгани учун
Б) Мурожаат ажратилгани учун
C) Гап тугаллангани учун
Д) Умумий номдан кейин унинг таркиби саналгани учун - “Тошкент — Ўзбекистоннинг пойтахти” гапида эга билан от орқали ифодаланган кесим орасига қайси белги қўйилган?
А) Дефис
Б) Тире
C) Икки нуқта
Д) Нуқтали вергул - “Ўқитувчи айтди: «Дафтарларни очинг»” мисолида муаллиф гапидан кейинги белги қайси?
А) Вергул
Б) Қавс
C) Икки нуқта
Д) Сўроқ белгиси - Гап ўртасидаги мурожаат тўғри ажратилган вариантни топинг.
А) Сиз, Азиз, жавобни тушунтириб беринг.
Б) Сиз Азиз, жавобни тушунтириб беринг.
C) Сиз, Азиз жавобни тушунтириб беринг.
Д) Сиз Азиз жавобни, тушунтириб беринг. - “Агар вақтим бўлса сизга қўнғироқ қиламан” гапида вергул қайси сўздан кейин қўйилади?
А) Агар
Б) Вақтим
C) Бўлса
Д) Сизга - Сабабни билдирган иккинчи қисм қайси вариантда тўғри ажратилган?
А) Мен уйда қолдим чунки, ёмғир ёғаётган эди.
Б) Мен, уйда қолдим чунки ёмғир ёғаётган эди.
C) Мен уйда, қолдим чунки ёмғир ёғаётган эди.
Д) Мен уйда қолдим, чунки ёмғир ёғаётган эди. - Суҳбат матнида ҳар бир кишининг гапи янги қатордан ёзилса, унинг бошига одатда нима қўйилади?
А) Тире
Б) Икки нуқта
C) Нуқтали вергул
Д) Ёпилувчи қавс - Ўз ичида вергуллари бўлган, мазмунан нисбатан мустақил қисмларни ажратишда қайси белги қўлланиши мумкин?
А) Сўроқ белгиси
Б) Нуқтали вергул
C) Ундов белгиси
Д) Қўштирноқ
Тўғри жавоблар
- А) Нуқта — оддий хабарни билдирган дарак гап охирига одатда нуқта қўйилади.
- Б) Сўроқ белгиси — гап суҳбатдошдан жавоб кутаётган саволни билдиради.
- C) Ундов белгиси — бу гапда дўстликни олқишлаш кучли ҳис-ҳаяжон билан ифодаланган.
- Д) Вергул — боғловчисиз саналган олма, нок ва узум номлари вергул билан ажратилади.
- Б) Азиз ва Жасур кутубхонага борди. — бир марта келган “ва” тенг вазифадаги икки бўлакни боғлаганда, ундан олдин вергул қўйилмайди.
- А) Кўп нуқта — бу белги тугалланмаган фикрни ёки нутқнинг узилиб қолганини кўрсатиши мумкин.
- Д) Очилувчи ва ёпилувчи қавс — гапга қўшилган изоҳ қавс ичида берилиши мумкин.
- C) Қўштирноқ — асар номи гап ичида қўштирноқ билан ажратиб кўрсатилади.
- А) Нодира, дафтарни очинг. — Нодира мурожаат қилинаётган шахсни билдиргани учун ундан кейин вергул қўйилади.
- Д) “Албатта” сўзидан кейин — бу гапдаги “албатта” ишончни билдирувчи кириш сўз бўлиб, вергул билан ажратилади.
- Б) Дам қуёш чиқади, дам ёмғир ёғади. — такрорланган боғловчи билан боғланган қисмлар орасига вергул қўйилади.
- C) Лекин — қарама-қарши мазмундаги қисмларни боғлаган “лекин”дан олдин вергул келади.
- Д) Умумий номдан кейин унинг таркиби саналгани учун — “турли мевалар” деган умумий ифодадан сўнг меваларнинг номлари келтирилган.
- Б) Тире — ушбу гапда от билан ифодаланган эга ва кесим орасига тире қўйилган.
- C) Икки нуқта — муаллифнинг “Ўқитувчи айтди” гапидан кейин айнан айтилган сўзлар бошланмоқда.
- А) Сиз, Азиз, жавобни тушунтириб беринг. — гап ўртасида келган мурожаат икки томондан вергул билан ажратилади.
- C) Бўлса — шартни билдирган “Агар вақтим бўлса” қисми кейинги қисмдан вергул билан ажратилади.
- Д) Мен уйда қолдим, чунки ёмғир ёғаётган эди. — сабабни изоҳлайдиган қисмни бошлаган “чунки”дан олдин вергул қўйилади.
- А) Тире — суҳбатдаги ҳар бир кишининг гапи янги қатордан берилганда, унинг олдига одатда тире қўйилади.
- Б) Нуқтали вергул — бу белги ички вергуллари бор мураккаброқ қисмлар чегарасини аниқроқ кўрсатишга ёрдам беради.
Тестдан қандай фойдаланиш мумкин?
Дарсда аввал ҳар ким мустақил жавоб берсин. Кейин жуфтликда фақат фарқ қилган жавобларни муҳокама қилинг: белгининг номини айтиш билан чекланмай, нега айнан шу жойга қўйилганини тушунтиринг.
Оилавий ўйинда саволларни навбат билан ўқишингиз мумкин. Жавоблар бўлимини охиригача очманг; кимдир адашса, уни шоширмай гапни овоз чиқариб ўқишга ва бўлакларини топишга унданг.
Мустақил машқ учун хато қилган саволингизга ўхшаш янги гап тузинг. Масалан, мурожаат ҳақидаги саволда адашсангиз, оила аъзосига қаратилган гап ёзиб, мурожаатни вергул билан ажратинг.
Натижангизни баҳоланг
Ҳар бир тўғри жавоб учун бир балл ҳисобланг. Бу баҳолаш машқдаги натижангизни кузатиш учун берилган, мактабдаги расмий баҳо ўрнини босмайди.
- 0–9 та тўғри жавоб — асосларни мустаҳкамлаш керак. Нуқта, сўроқ ва ундов белгиларидан бошланг, кейин санашдаги вергулга ўтинг.
- 10–15 та тўғри жавоб — яхши таянч бор. Мурожаат, кириш сўз ҳамда боғловчилар олдидаги вергулларни мисоллар билан қайта машқ қилинг.
- 16–20 та тўғри жавоб — мавзуни яхши тушунгансиз. Энди кўчирма гап, тире ва нуқтали вергул қатнашган гапларни мустақил тузиб кўринг.
Белгини танлашда нимага қараш керак?
Фақат паузага таянманг. Овоз чиқариб ўқиш ёрдам беради, аммо ҳар бир тўхталган жойга вергул қўйилмайди: аввал сўзлар ва гап қисмлари қандай боғланганини аниқланг.
Тире билан дефисни ҳам фарқланг. Тире гап бўлаклари ёки суҳбатдаги нутқни ажратадиган тиниш белгиси; дефис эса айрим сўзларнинг ёзилишида ишлатиладиган қисқа чизиқдир.
Кўп бериладиган саволлар
Бу тестни қайси ёшдагилар ишлаши мумкин?
Тест 10–16 ёшли ўқувчилар ва билимини текширмоқчи бўлган катталарга мос. Охирги саволлар қийинроқ туюлса, аввал жавоб изоҳини ўқиб, кейин ўзингиз мисол ёзинг.
Нега “ва”дан олдин вергул қўйилмади?
Тестдаги гапда “ва” бир хил вазифадаги икки эгани бир марта боғлаган, шунинг учун вергул керак эмас. Буни “ва” қатнашган барча гапларга бир хил татбиқ этманг: аввал гап тузилишини текширинг.
Тиниш белгилари тестини қайта ишлаганда нимани ўзгартириш керак?
Қайта ишлаганда фақат ҳарфни эмас, танловингиз сабабини ҳам ёзинг. Олдинги жавобларни ёпиб қўйинг ва айниқса хато қилган саволларингиздаги қоидани янги гапда қўллаб кўринг.