Bu fizika savollari bolalar va kattalar uchun tuzilgan: ularni yechishda diqqat, mantiq va oddiy hisob yordam beradi. Har bir masalada kerakli shart berilgan, javoblar esa alohida bo’limda izohlangan. Dastlab o’zingiz urinib ko’ring, keyin yechimingizni tekshiring.
Oson mantiqiy savollar
- Aziz o’yinchoq mashinasini bir tekis yurgizdi: u har soniyada 3 metr yo’l bosdi. Mashina 5 soniyada qancha masofani bosib o’tadi?
- Tarozi ustidagi bo’sh idish 200 gramm keladi. Malika unga 300 gramm suv quydi. Idish bilan suvning umumiy massasi qancha bo’ladi?
- Xonadagi harorat ertalab 20 daraja, tushda esa 28 daraja bo’ldi. Harorat necha darajaga ko’tarilgan?
- Maktab maketida to’rtta chiroq yonib turibdi. Jasur faqat bitta chiroqni o’chirdi, qolganlariga tegmadi. Nechta chiroq yonib qoldi?
- O’yinchoq aravacha bir tekis harakatlanib, 12 metrni 6 soniyada bosib o’tdi. U bir soniyada necha metr yurgan?
- Teng yelkali tarozining bir pallasiga 2 kilogrammlik yuk, ikkinchisiga esa bittadan 1 kilogrammlik ikkita yuk qo’yildi. Qaysi palla og’irroq?
- Ikki stakanning har birida 150 millilitrdan suv bor. Suvning hammasi to’kilmasdan bo’sh ko’zaga quyilsa, ko’zada qancha suv bo’ladi?
- Tebranayotgan o’yinchoq 20 soniyada 10 marta to’liq borib-keldi. Har bir to’liq borib-kelish bir xil vaqt olsa, bittasi necha soniya davom etadi?
- Aravachani o’ngga 7 nyuton, chapga 4 nyuton kuch tortmoqda. Nyuton — kuch birligi. Qarama-qarshi kuchlar ayirilsa, natijaviy kuch qancha va qaysi tomonga yo’naladi?
O’rtacha qiyinlikdagi savollar
- Bir aravacha 12 metrni soniyasiga 4 metr tezlikda, boshqasi shu masofani soniyasiga 2 metr tezlikda bosib o’tdi. Ikkinchi aravacha necha soniya kech yetib keladi?
- Nodira dastlab 60 metrni 30 soniyada, keyin yana 40 metrni 20 soniyada yurdi. O’rtacha tezlik jami yo’lni jami vaqtga bo’lish orqali topilsa, uning o’rtacha tezligi qancha?
- Maketdagi ikki chiroq alohida tarmoqlarga ulangan va har birining o’z kaliti bor. Ikkalasi yonib turganda birinchi tarmoq uzildi. Ikkinchi tarmoq o’zgarmasa, qaysi chiroq yonib qoladi?
- Aziz yassi ko’zgudan 2 metr uzoqda turibdi va ko’zguga yarim metr yaqinlashdi. Tasvir ko’zgu ortida Aziz bilan ko’zgu orasidagi masofaga teng uzoqlikda bo’lsa, Aziz bilan tasviri orasida qancha masofa qoladi?
- Bir xil hajmli ikki bo’lakning massasi 200 va 400 gramm. Zichlik — massaning hajmga nisbati. Ikkinchi bo’lakning zichligi birinchisinikidan necha baravar katta?
- Richagning chap tomoniga tayanchdan 20 santimetr uzoqda 6 nyuton kuch ta’sir qiladi. Muvozanat uchun ikki tomondagi kuch bilan masofa ko’paytmalari teng bo’lishi kerak. O’ng tomondagi masofa 40 santimetr bo’lsa, qanday kuch kerak?
- Mahkam yopilgan idish ichidagi muz bilan birga 450 gramm keladi. Muzning hammasi eridi, idishdan hech narsa chiqib ketmadi yoki unga qo’shilmadi. Umumiy massa qancha bo’ladi?
- Ketma-ket ulangan ikki qarshilikning qiymati 2 va 4 om, umumiy qarshilik esa ularning yig’indisidir. Kuchlanish tok kuchi bilan umumiy qarshilik ko’paytmasiga teng. Tok kuchi 2 amper bo’lsa, kuchlanish qancha?
Qiyin mantiqiy savollar
- Aravacha dastlabki 10 soniyada soniyasiga 1 metr, keyingi 10 soniyada soniyasiga 3 metr tezlikda yurdi. Jami yo’lni jami vaqtga bo’lib, butun yo’ldagi o’rtacha tezlikni toping.
- Bir yo’nalishda ketayotgan ikki o’yinchoq mashinadan oldingisi 12 metr ilgarida. Oldingisining tezligi soniyasiga 3 metr, orqadagisiniki 5 metr. Tezliklar o’zgarmasa, orqadagi mashina necha soniyada yetib oladi?
- Orasi 100 metr bo’lgan ikki aravacha bir vaqtda bir-biriga qarab yo’lga chiqdi. Biri soniyasiga 4 metr, ikkinchisi 6 metr yuradi. Ular necha soniyadan keyin uchrashadi?
- Hisobiy modelda 80 nyuton og’irlikdagi yukni ikkita tik arqon bo’lagi teng ko’tarib turibdi. Yuk tinch tursa va og’irlik teng taqsimlansa, har bir bo’lakdagi tortish kuchi qancha?
- Teng massali ikki miqdor suvning harorati 20 va 60 daraja. Masala shartiga ko’ra, issiqlik tashqariga yo’qolmaydi va yakuniy harorat shu ikki haroratning o’rtachasiga teng. Aralashmaning harorati qancha bo’ladi?
- Zanjirdagi kuchlanish 12 volt, tok kuchi 2 amper. Umumiy qarshilik kuchlanishni tok kuchiga bo’lish orqali topiladi. Ketma-ket ulangan ikki qarshilikdan biri 4 om bo’lsa, ikkinchisi necha om?
- Bir xil moddadan ichi to’la ikkita kub yasalgan. Ikkinchi kubning har bir qirrasi birinchisinikidan ikki baravar uzun. Massa hajmga mos oshsa, ikkinchi kub necha baravar og’ir?
- Birinchi chiroqning quvvati 40 vatt, u 3 soat yondi. Ikkinchisiniki 60 vatt, u 2 soat yondi. Sarflangan energiya quvvat bilan vaqt ko’paytmasiga teng bo’lsa, qaysi chiroq ko’proq energiya sarflagan?
Javoblar va yechimlar
- 15 metr. Har soniyadagi 3 metr yo’lni 5 soniyaga ko’paytiramiz: 3 × 5 = 15.
- 500 gramm. Tarozi idishni ham, uning ichidagi suvni ham tortadi. Shu sababli 200 + 300 = 500 gramm.
- 8 daraja. Harorat o’zgarishini topish uchun keyingi qiymatdan avvalgisini ayiramiz: 28 − 20 = 8.
- 3 ta chiroq. To’rtta yonib turgan chiroqdan bittasi o’chgan. Demak, 4 − 1 = 3.
- Soniyasiga 2 metr. Bir tekis harakatda yo’lni vaqtga bo’lamiz: 12 ÷ 6 = 2.
- Ikkala palla teng. Ikkinchi palladagi yuklar jami 1 + 1 = 2 kilogramm. Birinchi pallada ham shuncha yuk bor.
- 300 millilitr. Har ikki stakandagi suv miqdori qo’shiladi: 150 + 150 = 300. Shartga ko’ra, suv to’kilmagan.
- 2 soniya. Jami 20 soniyani 10 ta to’liq tebranishga bo’lamiz. Bir borib-kelishga 20 ÷ 10 = 2 soniya ketadi.
- O’ngga 3 nyuton. Qarama-qarshi kuchlarning farqi 7 − 4 = 3 nyuton. Kuch kattaroq bo’lgan o’ng tomonga yo’naladi.
- 3 soniya kech. Birinchi aravachaga 12 ÷ 4 = 3 soniya, ikkinchisiga 12 ÷ 2 = 6 soniya kerak. Farqi 3 soniya.
- Soniyasiga 2 metr. Jami yo’l 100 metr, jami vaqt 50 soniya. Ularning nisbati 100 ÷ 50 = 2.
- Faqat ikkinchi chiroq. Birinchi tarmoq uzilgani uchun undagi chiroq o’chadi. Ikkinchi tarmoq esa ishlashda davom etadi.
- 3 metr. Aziz bilan ko’zgu orasida 2 − 0,5 = 1,5 metr qoladi. Tasvir ham ko’zgu ortida shuncha uzoqda: jami 3 metr.
- Ikki baravar. Hajmlar teng bo’lgani uchun massalarni solishtirish yetarli. Nisbat 400 ÷ 200 = 2.
- 3 nyuton. Chap tomondagi ko’paytma 6 × 20 = 120. O’ng tomondagi kuch 120 ÷ 40 = 3 nyuton bo’ladi.
- 450 gramm. Muzning holati o’zgargan, lekin idishga modda qo’shilmagan va undan chiqmagan. Shuning uchun umumiy massa saqlanadi.
- 12 volt. Umumiy qarshilik 2 + 4 = 6 om. Uni tok kuchiga ko’paytiramiz: 2 × 6 = 12.
- Soniyasiga 2 metr. Bosqichlarda 10 va 30 metr yo’l bosilgan. Jami 40 metrni 20 soniyaga bo’lsak, 2 chiqadi.
- 6 soniya. Orqadagi mashina har soniyada masofani 5 − 3 = 2 metrga qisqartiradi. Demak, 12 ÷ 2 = 6 soniya kerak.
- 10 soniya. Ular orasidagi masofa har soniyada 4 + 6 = 10 metrga kamayadi. Uchrashish vaqti 100 ÷ 10 = 10 soniya.
- 40 nyuton. Yukning og’irligi ikki arqon bo’lagiga teng taqsimlangan. Shuning uchun 80 ÷ 2 = 40.
- 40 daraja. Shartdagi qoida bo’yicha ikki haroratni qo’shib, ikkiga bo’lamiz: (20 + 60) ÷ 2 = 40.
- 2 om. Umumiy qarshilik 12 ÷ 2 = 6 om. Ma’lum qarshilikni ayirsak, 6 − 4 = 2 om qoladi.
- Sakkiz baravar. Kubning uzunligi, eni va balandligi ikkitadan baravar oshadi. Hajm va massa 2 × 2 × 2 = 8 baravar ko’payadi.
- Ikkalasi teng energiya sarflagan. Birinchisi uchun 40 × 3 = 120 vatt-soat, ikkinchisi uchun 60 × 2 = 120 vatt-soat chiqadi.
Mantiqiy fikrlashni qanday rivojlantirish mumkin
- Shartni qismlarga ajrating. Berilgan miqdorlarni alohida yozing, so’ng aynan nimani topish kerakligini belgilang.
- Chizma chizing. Mashinalarning yo’nalishini strelka bilan ko’rsatish yaqinlashish va quvib yetish masalalarini tushunishga yordam beradi.
- Birliklarni kuzating. Metrni soniyaga bo’lganda tezlik chiqadi. Javob yoniga birligini yozish hisobdagi chalkashlikni sezishga yordam beradi.
- Bolaga tayyor javobni aytmang. Uning o’rniga: “Shartdagi qaysi ma’lumotdan hali foydalanmadingiz?” deb so’rang.
- Bitta shartni o’zgartiring. Masalan, vaqt ikki baravar ortsa, bir tekis yurilgan yo’l qanday o’zgarishini avval taxmin qiling, keyin hisoblang.
Fizika savollari bilan mustaqil mashq
Xato chiqqan bitta masalani tanlab, javobiga qaramasdan qayta yeching va har bir amalingiz sababini ovoz chiqarib tushuntiring.
Ko’p beriladigan savollar
Bu savollar qaysi yoshdagilar uchun mos?
To’plam butun oila uchun, ammo bo’limni yoshga emas, bolaning hisoblash ko’nikmasiga qarab tanlang. Oddiy qo’shish va ayirishni biladigan bola oson savollardan boshlashi mumkin; kasr va nisbat qatnashganlarini birga muhokama qiling.
Formulalarni yodlamasdan ham yechsa bo’ladimi?
Ha, kerakli bog’lanishlar murakkabroq savollarning shartida berilgan. Avval ularni oddiy so’zlar bilan tushuntirib, keyin sonlarni qo’yib hisoblang.
Nega tezliklarni ba’zan qo’shamiz, ba’zan ayiramiz?
Bir-biriga qarab harakatlanganda oraliqning qisqarish tezligini topish uchun tezliklarni qo’shamiz, bir yo’nalishdagi quvishda esa ayiramiz. Savoldagi yo’nalishlarni chizib olsangiz, qaysi amal kerakligi aniqroq ko’rinadi.