Олмош тести сўз туркумларини фарқлаш, олмошларнинг маъноси ва гапдаги вазифасини текшириш учун тузилган 20 та саволдан иборат. Саволлар 10–16 ёшли мактаб ўқувчилари ҳамда билимини такрорламоқчи бўлган катталарга мос. Ҳар бир саволда биттадан жавобни танланг, сўнг рўйхат охиридаги изоҳли жавоблар билан ўзингизни текширинг.
Олмош бўйича тест саволлари
- Олмошга мос таърифни белгиланг.
А) От, сифат, сон каби сўзлар ўрнида қўлланиб, уларга ишора қилувчи сўз туркуми.
Б) Шахс, нарса ва жой номини билдирувчи сўз туркуми.
C) Нарсанинг саноғи ёки тартибини билдирувчи сўз туркуми.
Д) Ҳаракат ёки ҳолатни билдирувчи сўз туркуми. - Мен олмоши маъносига кўра қайси турга киради?
А) Кўрсатиш олмоши.
Б) Сўроқ олмоши.
C) Кишилик олмоши.
Д) Ўзлик олмоши. - “Сиз бугун кутубхонага борасизми?” гапидаги олмошни топинг.
А) Бугун.
Б) Сиз.
C) Кутубхонага.
Д) Борасизми. - Ўзлик олмоши қайси қаторда берилган?
А) Мен.
Б) Шу.
C) Ким.
Д) Ўз. - “Бу китобни Малика ўқиди” гапида қайси сўз кўрсатиш олмоши?
А) Китобни.
Б) Бу.
C) Малика.
Д) Ўқиди. - Шахсни сўраш учун ишлатиладиган олмошни белгиланг.
А) Ким.
Б) Нима.
C) Қаер.
Д) Қачон. - Белгилаш олмоши берилган қаторни топинг.
А) Кимдир.
Б) Ҳеч нима.
C) Ўша.
Д) Барча. - Шахсга нисбатан инкор маъносини билдирувчи олмош қайси?
А) Ҳар ким.
Б) Кимдир.
C) Ҳеч ким.
Д) Ким. - “Эшик олдида кимдир турибди” гапидаги гумон олмошини топинг.
А) Кимдир.
Б) Эшик.
C) Олдида.
Д) Турибди. - Биз олмоши қайси шахс ва сонни билдиради?
А) Иккинчи шахс бирликни.
Б) Учинчи шахс кўпликни.
C) Биринчи шахс бирликни.
Д) Биринчи шахс кўпликни. - Учинчи шахс бирликдаги кишилик олмошини белгиланг.
А) Мен.
Б) Сен.
C) У.
Д) Биз. - “Мен китоб ўқидим” гапида мен олмоши қайси гап бўлаги бўлиб келган?
А) Тўлдирувчи.
Б) Эга.
C) Ҳол.
Д) Кесим. - Мен олмошига -нинг қўшимчаси қўшилганда қайси шакл тўғри ёзилади?
А) Меннинг.
Б) Менингнинг.
C) Мени.
Д) Менинг. - Сен олмошининг тушум келишигидаги шаклини топинг.
А) Сенга.
Б) Сени.
C) Сенинг.
Д) Сенда. - Бу олмошига -га қўшимчаси қўшилганда қандай шакл ҳосил бўлади?
А) Бунга.
Б) Буга.
C) Бунда.
Д) Бундан. - “Ҳар ким ўз фикрини айтди” гапидаги ҳар ким бирикмаси олмошнинг қайси турига киради?
А) Гумон олмошига.
Б) Сўроқ олмошига.
C) Белгилаш олмошига.
Д) Кўрсатиш олмошига. - Бўлишсизлик олмоши билан кесимнинг бўлишсиз шакли мос келган гапни танланг.
А) Ҳеч ким саволга жавоб берди.
Б) Ҳеч ким саволга жавоб бермади.
C) Ҳамма саволга жавоб берди.
Д) Кимдир саволга жавоб бермади. - “Кимдир эшикни тақиллатди” гапида тақиллатган шахс ҳақида нима англашилади?
А) У барча одамлардан иборат гуруҳ.
Б) У гапирувчининг ўзи.
C) Унинг кимлиги аниқ кўрсатилмаган.
Д) У тингловчининг айнан ўзи. - “Азиз машқни ўзи бажарди” гапида ўзи олмоши кимга ишора қилган?
А) Гапни тинглаётган кишига.
Б) Машқни текширган кишига.
C) Барча ўқувчиларга.
Д) Азизга. - Сўроқ олмоши сон ўрнида келган гапни топинг.
А) Сиз нечта дафтар олдингиз?
Б) Бугун ким навбатчи?
C) Стол устида нима турибди?
Д) Қайси китобни танладингиз?
Тўғри жавоблар
- А) Олмош от, сифат, сон каби сўзлар ўрнида қўлланади ва нарсани ёки белгини бевосита номламай, унга ишора қилади.
- C) Мен кишилик олмоши, чунки у сўзлаётган шахсни билдиради.
- Б) Сиз тингловчига мурожаатни билдиргани учун гапдаги кишилик олмошидир.
- Д) Ўз сўзи ўзлик олмоши бўлиб, шахснинг айнан ўзини ажратиб кўрсатади.
- Б) Бу сўзи китобни кўрсатиб, бошқа китоблардан ажратишга хизмат қилган.
- А) Ким олмоши шахсни сўрайди, масалан, навбатчининг кимлигини аниқлашда ишлатилади.
- Д) Барча белгилаш олмоши бўлиб, шахс ёки нарсаларни жамлаб билдиради.
- C) Ҳеч ким бўлишсизлик олмоши бўлиб, шахсга нисбатан инкор маъносини билдиради.
- А) Кимдир гумон олмоши, чунки гапда шахснинг кимлиги аниқ айтилмаган.
- Д) Биз биринчи шахс кўпликни билдириб, сўзловчи ва у билан бирга назарда тутилган кишиларга ишора қилади.
- C) У кишилик олмоши сифатида учинчи шахс бирликни билдиради.
- Б) Мен ҳаракатни бажарган шахсни билдиргани ва ким сўроғига жавоб бўлгани учун эгадир.
- Д) Менинг тўғри шакл, чунки мен олмошига -нинг қўшилганда ёнма-ён келадиган н товушларидан бири тушади.
- Б) Сени тушум келишигидаги шакл бўлиб, сен олмошига -ни қўшилганда бир н товуши тушади.
- А) Бунга шакли тўғри, чунки бу олмошига жўналиш келишиги қўшимчаси қўшилганда н товуши ортади.
- C) Ҳар ким белгилаш олмоши бўлиб, назарда тутилган кишиларнинг ҳар бирини алоҳида билдиради.
- Б) Ҳеч ким билан келган жавоб бермади кесими бўлишсиз шаклда бўлиб, гапдаги инкор маъносига мос тушган.
- C) Кимдир сўзи эшикни тақиллатган шахсни аниқ номламай, унинг кимлигини ноаниқ қолдирган.
- Д) Ўзи олмоши гапнинг эгаси Азизга ишора қилиб, машқни айнан у бажарганини таъкидлайди.
- А) Нечта олмоши дафтарларнинг сонини сўрайди ва жавобда унинг ўрнига сон қўйиш мумкин.
Тестдан дарсда ва уйда қандай фойдаланиш мумкин?
Олмош тестини аввал жавобларга қарамасдан бажаринг. Танлаган ҳарфларингизни дафтарга ёзсангиз, текшириш пайтида дастлабки жавобингизни ўзгартириб юбормайсиз. Ҳар бир тўғри жавоб учун бир балл қўйинг.
Дарсда ўқитувчи саволларни гуруҳларга бўлиб бериши мумкин. Гуруҳ аъзолари фақат жавоб ҳарфини айтмай, танловини гапдаги сўз билан асосласин: масалан, “мен ҳаракатни бажарган шахсни билдиряпти”. Бу усул тахмин билан онгли танловни ажратишга ёрдам беради.
Оилавий ўйинда эса навбат билан савол ўқинг. Жавобни текширгач, шу олмош қатнашган янги гап тузинг: “Биз ҳовлида суҳбатлашдик” ёки “Бу дафтар меники”. Ким тезроқ жавоб берганидан кўра, ким тушунарли изоҳ берганига эътибор қаратинг.
Натижангизни баҳоланг
16–20 та тўғри жавоб: билимингиз мустаҳкам; хато қилган саволларингиздаги қоидани яна бир мисолда синаб кўринг.
10–15 та тўғри жавоб: асосий тушунчаларни биласиз, аммо айрим турлар ёки қўшимчали шаклларни аралаштиряпсиз; хатоларингизни маъно, гап бўлаги ва имло бўйича ажратиб такрорланг.
0–9 та тўғри жавоб: олмош турларини содда мисоллардан бошлаб қайтаринг; аввал мен, бу, ким, ўз сўзларини фарқланг, кейин мураккаброқ саволларга ўтинг.
Кўп бериладиган саволлар
Олмош тестини бажаришда жавобларга қачон қараш керак?
Жавобларга барча саволларни бажариб бўлгач қаранг. Иккиланиб қолган саволингиз ёнига белги қўйинг, текширишда эса айнан ўша саволнинг изоҳини диққат билан ўқинг.
Ким, кимдир ва ҳеч ким олмошларини қандай фарқлаш мумкин?
Ким шахсни сўрайди, кимдир шахсни ноаниқ билдиради, ҳеч ким эса инкор маъносини беради. “Ким келди?”, “Кимдир келди” ва “Ҳеч ким келмади” гапларини ёнма-ён ўқисангиз, фарқи равшанлашади.
Менинг, сени ва бунга шаклларида нега хато қилиш осон?
Бу шаклларда қўшимча қўшилганда товуш тушиши ёки ортиши юз беради. Мен ва сен олмошларига -нинг ёки -ни қўшилганда бир н тушади, бу олмошига -га қўшилганда эса н ортади. Уларни “менинг дафтарим”, “сени кутдим”, “бунга қаранг” бирикмалари билан машқ қилинг.