Ona plata — kompyuterning asosiy qismlarini bir-biriga ulaydigan va ular o’rtasida ma’lumot almashishga yordam beradigan bosh elektron plata. Protsessor, tezkor xotira va boshqa qurilmalar shu plata orqali birgalikda ishlaydi. Uning vazifasini tushunsangiz, kompyuter ichidagi qismlarni farqlash va yangi qurilma tanlashda nimalarga e’tibor berishni bilish osonlashadi.
Ona plata nima va qanday vazifani bajaradi?
Plata — ustiga elektron qismlar o’rnatilgan, ular orasida elektr aloqasini ta’minlaydigan yassi asos. Kompyuterning bosh platasida juda ko’p mayda qismlar, ulanish joylari va ingichka o’tkazuvchi yo’llar bor. Bu yo’llar bezak emas. Ular orqali elektr signallari, ya’ni ma’lumotni ifodalovchi elektr o’zgarishlari uzatiladi.
Buni maktabdagi yo’laklarga o’xshatish mumkin. Sinfxonalarning vazifalari turlicha, ammo yo’laklar ularni bir binoda bog’lab turadi. Kompyuterda ham har bir qism alohida ish bajaradi: biri hisoblaydi, boshqasi ma’lumotni vaqtincha saqlaydi, yana biri tasvirni ekranga chiqarishga xizmat qiladi. Bosh plata ular orasidagi aloqani ta’minlaydi, lekin barcha ishni o’zi bajarmaydi.
Masalan, siz matn yozayotganda klaviaturadagi tugmani bosasiz. Bu haqdagi ma’lumot kompyuterga keladi, qayta ishlanadi va natijada ekranda harf paydo bo’ladi. Jarayonda bir necha qism qatnashadi. Ularning kelishib ishlashi uchun aloqa yo’li kerak; bosh plataning vazifalaridan biri ana shu aloqani ta’minlashdir.
Uning ustida qaysi qismlar joylashadi?
Kompyuter ichiga qaraganda barcha qismlar bir xil ko’rinishi mumkin. Aslida ularning vazifalari farq qiladi. Ayrim qismlar bevosita bosh plataga o’rnatiladi, boshqalari esa unga sim yoki maxsus ulanish joyi orqali bog’lanadi. Quyidagi nomlarni bilsangiz, kompyuter tuzilishi haqidagi tushuntirishlarni anglash ancha yengillashadi.
- Protsessor — dastur buyruqlarini bajaradigan va hisob-kitoblarni qiladigan asosiy qism.
- Tezkor xotira — ishlayotgan dasturlarga ayni paytda kerak bo’lgan ma’lumotlarni vaqtincha saqlaydigan qism.
- Ulagichlar — boshqa qismlar yoki simlar ulanadigan maxsus joylar.
- Elektron boshqaruv qismlari — qurilmalar o’rtasidagi aloqa va elektr ta’minotiga xizmat qiladigan kichik qismlar.
- Kengaytirish joylari — mos qo’shimcha qurilmalarni ulashga mo’ljallangan joylar.
Hamma plata bir xil tuzilmaydi. Bir modelda bor ulanish joyi boshqasida bo’lmasligi yoki boshqa joyda turishi mumkin. Shuning uchun suratdagi har bir detalni yodlashdan ko’ra, uning vazifasini tushunish foydaliroq. Qurilmaning qo’llanmasidagi chizma esa aynan o’sha modelda qaysi ulanish joyi qayerda ekanini aniqlashga yordam beradi.
Protsessor, xotira va bosh plata nimasi bilan farq qiladi?
Bu qismlar bir-birining o’rnini bosmaydi. Protsessor buyruqlarni bajaradi, tezkor xotira esa ish davomida kerak bo’ladigan ma’lumotlarni vaqtincha tutib turadi. Bosh plata ularni ulaydi. Demak, faqat bitta qismni kuchaytirish kompyuter bajaradigan barcha ishlarni birdek tezlashtiradi, deb bo’lmaydi.
Dars tayyorlashni misol qilaylik. Masalani yechayotgan o’quvchini protsessorga, oldida ochiq turgan daftar va kitoblarni tezkor xotiraga o’xshatish mumkin. Bu faqat tushuntiruvchi o’xshatish. Haqiqiy kompyuterda ma’lumot elektr signallari yordamida qayta ishlanadi, qismlar esa o’zaro ulanishlar orqali ishlaydi.
Ma’lumot saqlagich ham tezkor xotiradan farq qiladi. Rasmlar, hujjatlar va dasturlar saqlagichda kompyuter o’chirilgandan keyin ham qoladi; tezkor xotira esa odatda elektr uzilganda ichidagi ma’lumotni saqlamaydi. Shu sababli matn terib bo’lgach, hujjatni saqlash kerak. Bosh plata bu ikki xil xotira vazifasini o’zi bajaradigan qism emas.
Nega har qanday qismni ulab bo’lmaydi?
Kompyuter qismlari o’zaro mos kelishi kerak. Moslik deganda faqat qismning joyiga sig’ishi emas, balki ulanish turi va ishlash talablari ham bir-biriga to’g’ri kelishi tushuniladi. Tashqi ko’rinishi o’xshash ikkita qism turli platalarga mo’ljallangan bo’lishi mumkin. Shuning uchun ko’z bilan chamalash yetmaydi.
Masalan, yangi tezkor xotira olmoqchi bo’lsangiz, avval kompyuteringiz qaysi turini qo’llashini tekshirish lozim. Protsessor tanlashda ham uning bosh plata bilan mosligi kerak. Sotuvchiga faqat kompyuterning rangini yoki tashqi ko’rinishini aytish yordam bermaydi. Aniq model nomi va ishlab chiqaruvchi bergan tavsif foydaliroq ma’lumot beradi.
Xarid oldidan qurilma qo’llanmasini ko’ring yoki model nomini biladigan ustadan yordam so’rang. Noutbukda, ya’ni ko’tarib yuriladigan kompyuterda ayrim qismlarni almashtirish imkoniyati cheklangan bo’lishi mumkin. Mos kelmayotgan qismni kuch bilan joylashtirmang. Ulanish joyi o’xshab ko’rinsa ham, bu uning albatta mosligini anglatmaydi.
Plata bilan ishlaganda nimaga e’tibor berish kerak?
Kompyuterning ichki qismlarini oddiy o’yinchoq kabi ushlab ko’rish yaramaydi. Elektron qismlar nozik bo’ladi, tasodifiy tegish yoki noto’g’ri ulash esa ularga zarar yetkazishi mumkin. O’quvchi kompyuter tuzilishini o’rganayotganda surat, qo’llanmadagi chizma yoki o’qituvchi ko’rsatgan namunadan boshlagani ma’qul. Qurilmani ochish shart emas.
Kompyuter yoqilmay qolsa, darrov bosh plata buzilgan degan xulosaga kelmang. Bir xil belgi turli sabablardan kelib chiqishi mumkin. Masalan, ekranda tasvir yo’qligi ekran ulanishiga ham bog’liq bo’lishi ehtimol. Ichki qismlarni taxmin bilan almashtirish o’rniga, qanday holat kuzatilganini ustaga aniq aytib bering.
Tushuntirish uchun kuzatgan narsangizni yozib qo’ying: qurilma yoqiladimi, ekranda yozuv ko’rinadimi, muammo qachon sezildi? Bu qaydlar tashxis emas, holatning tavsifi bo’ladi. Tutun yoki kuygan hid sezilsa, qurilmadan foydalanishni to’xtating va kattalarga xabar bering. Bunday vaziyatda ichini ochib sabab qidirishga urinmang.
Qiziqarli faktlar
- Bosh plata faqat stol kompyuterida emas, noutbukda ham bor; uning shakli va joylashuvi farq qilishi mumkin.
- Plata yuzasidagi ingichka o’tkazuvchi yo’llar elektron qismlarni o’zaro bog’laydi.
- Klaviatura va sichqoncha tashqarida tursa ham, kompyuterning ichki qismlari bilan aloqa qiladi.
- Tezkor xotira va ma’lumot saqlagich bir xil vazifani bajarmaydi.
- Bir xil ko’ringan ulanish joylari har doim ham bir xil qurilmaga mos kelavermaydi.
Oddiy kuzatuv uchun kompyuteringizning tashqi tomoniga qarang. Klaviatura, sichqoncha va ekran qayerga ulanganini toping, lekin simlarni uzmang. Keyin qog’ozga qurilmalar orasidagi bog’lanishni chizing. Shu mashq ko’rinib turgan tashqi qurilmalar bilan ichkaridagi asosiy qismlar o’rtasidagi farqni tushunishga yordam beradi.
Ko’p beriladigan savollar
Ona plata bo’lmasa, kompyuter ishlaydimi?
Oddiy shaxsiy kompyuter bosh platasiz to’liq ishlamaydi. Uning asosiy qismlari bir-biriga bog’lanib, ma’lumot almashishi kerak; bosh plata shu bog’lanish uchun xizmat qiladi.
Bosh plata almashtirilsa, fayllar o’chib ketadimi?
Bosh platani almashtirishning o’zi fayllar albatta o’chadi degani emas, chunki hujjatlar odatda alohida saqlagichda turadi. Shunga qaramay, ta’mirdan oldin kerakli fayllarning zaxira nusxasini, ya’ni boshqa joydagi qo’shimcha nusxasini saqlab qo’yish ma’qul.
Yaxshiroq plata o’rnatilsa, kompyuter tezlashadimi?
Faqat plataning o’zini almashtirish har doim sezilarli tezlik bermaydi. Natija protsessor, tezkor xotira, saqlagich va bajarilayotgan ishga ham bog’liq, shuning uchun avval aynan nima sekin ishlayotganini aniqlash kerak.
Kompyuterni ochmasdan plata modelini bilsa bo’ladimi?
Ko’p hollarda modelni qurilma hujjatlari yoki tizim ma’lumotlarini ko’rsatadigan dasturiy vositalar orqali aniqlash mumkin. Ma’lumot topilmasa, faqat modelni bilish uchun korpusni ochishga shoshilmang; qo’llanmani tekshiring yoki ustadan yordam so’rang.