Kelishiklar: 20 ta test savollari javoblari bilan

muallif:

Kelishiklar bo’yicha bu test 20 ta savoldan iborat bo’lib, 10–16 yoshdagi maktab o’quvchilari va bilimini tekshirmoqchi bo’lgan kattalar uchun mos. Har savolda bitta to’g’ri variantni tanlang, javoblaringizni yozib boring va oxiridagi izohlar bilan solishtiring. Savollar sodda qo’shimchalarni tanishdan boshlanib, gap ichidagi so’zlarni tahlil qilishga o’tadi.

Kelishiklar bo’yicha test savollari

  1. O’zbek tilida nechta kelishik bor?
    A) Oltita
    B) Beshta
    C) Yettita
    D) To’rtta
  2. Quyidagi so’zlardan qaysi biri bosh kelishikda?
    A) Kitobni
    B) Kitob
    C) Kitobdan
    D) Kitobga
  3. Qaratqich kelishigining qo’shimchasini toping.
    A) -ni
    B) -da
    C) -ning
    D) -dan
  4. Tushum kelishigidagi so’z qanday so’roqlarga javob beradi?
    A) Kimning? Nimaning?
    B) Kimga? Nimaga?
    C) Kimdan? Nimadan?
    D) Kimni? Nimani?
  5. Jo’nalish kelishigining asosiy qo’shimchasi qaysi?
    A) -ga
    B) -da
    C) -ni
    D) -ning
  6. O’rin-payt kelishigi qaysi qo’shimcha bilan ifodalanadi?
    A) -dan
    B) -da
    C) -ga
    D) -ni
  7. Chiqish kelishigi qo’shimchasini belgilang.
    A) -ning
    B) -ni
    C) -dan
    D) -ga
  8. Bosh kelishikdagi shaxs va narsa nomlariga qaysi so’roqlar beriladi?
    A) Kimni? Nimani?
    B) Kimning? Nimaning?
    C) Kimga? Nimaga?
    D) Kim? Nima?
  9. Aziz maktabga bordi. Ushbu gapdagi jo’nalish kelishigida kelgan so’zni toping.
    A) Maktabga
    B) Aziz
    C) Bordi
    D) Aziz va bordi
  10. Malikaning qalami stol ustida turibdi. Malikaning so’zi qaysi kelishikda?
    A) Tushum kelishigida
    B) Qaratqich kelishigida
    C) Chiqish kelishigida
    D) Bosh kelishikda
  11. Jasur kitobni o’qidi. Kitobni so’ziga qaysi so’roq mos keladi?
    A) Nimaning?
    B) Nimadan?
    C) Nimani?
    D) Nimaga?
  12. Bolalar hovlida o’ynadi. Hovlida so’zi qaysi kelishikda kelgan?
    A) Jo’nalish kelishigida
    B) Qaratqich kelishigida
    C) Chiqish kelishigida
    D) O’rin-payt kelishigida
  13. Bozordan so’zidagi qo’shimcha qanday ma’noni bildiradi?
    A) Harakatning boshlanish joyini
    B) Harakat yo’nalgan joyni
    C) Narsaning kimga qarashli ekanini
    D) Harakat bevosita ta’sir qilgan narsani
  14. Daftarimda so’zi qanday qismlarga ajraladi?
    A) Daftar + -imda kelishik qo’shimchasi
    B) Daftar + -im egalik qo’shimchasi + -da kelishik qo’shimchasi
    C) Daftar + -im ko’plik qo’shimchasi + -da kelishik qo’shimchasi
    D) Daftarim + -da egalik qo’shimchasi
  15. Qaysi birikmada qaratqich kelishigi qo’shimchasi to’g’ri qo’llangan?
    A) Ukamni kitobi
    B) Ukamga kitobi
    C) Ukamning kitobi
    D) Ukamdan kitobi
  16. Terak so’ziga jo’nalish kelishigi qo’shimchasi qo’shilsa, qanday yoziladi?
    A) Terakga
    B) Terakqa
    C) Teraga
    D) Terakka
  17. Qishloq so’zining jo’nalish kelishigidagi to’g’ri shaklini belgilang.
    A) Qishloqqa
    B) Qishloqga
    C) Qishloqka
    D) Qishloqqa’
  18. Malika ukasiga ertak o’qidi. Gapdagi ega qaysi so’z va u qaysi kelishikda?
    A) Ukasiga — jo’nalish kelishigida
    B) Malika — bosh kelishikda
    C) Ertak — qaratqich kelishigida
    D) O’qidi — tushum kelishigida
  19. Nodiraning daftarini oldim. Ajratilgan ikki otning kelishiklari qanday tartibda kelgan?
    A) Tushum, qaratqich
    B) Qaratqich, jo’nalish
    C) Qaratqich, tushum
    D) Bosh, chiqish
  20. Aziz maktabdan qaytib, uyga kirdi va xonasida kitob o’qidi. Maktabdan, uyga, xonasida so’zlarining kelishiklari qaysi tartibda berilgan?
    A) Jo’nalish, chiqish, o’rin-payt
    B) Chiqish, o’rin-payt, jo’nalish
    C) O’rin-payt, jo’nalish, chiqish
    D) Chiqish, jo’nalish, o’rin-payt

To’g’ri javoblar

  1. A) Oltita — o’zbek tilida bosh, qaratqich, tushum, jo’nalish, o’rin-payt va chiqish kelishiklari bor.
  2. B) Kitob — bu shaklda kelishik qo’shimchasi yo’q, shuning uchun so’z bosh kelishikda turibdi.
  3. C) -ning — qaratqich kelishigi qo’shimchasi bo’lib, kitobning muqovasi kabi birikmalarda qo’llanadi.
  4. D) Kimni? Nimani? — tushum kelishigidagi so’zlarga, masalan, do’stimni va daftarni shakllariga shu so’roqlar beriladi.
  5. A) -ga — jo’nalish kelishigining asosiy qo’shimchasi bo’lib, uyga kabi so’zlarda uchraydi.
  6. B) -da — o’rin-payt kelishigi qo’shimchasi bo’lib, maktabda kabi shakllarni hosil qiladi.
  7. C) -dan — chiqish kelishigi qo’shimchasi bo’lib, uydan kabi so’zlarda qo’llanadi.
  8. D) Kim? Nima? — bosh kelishikdagi shaxs va narsa nomlariga beriladigan so’roqlardir.
  9. A) Maktabga — -ga qo’shimchasi harakat yo’nalgan joyni ko’rsatib, so’zni jo’nalish kelishigiga kiritgan.
  10. B) Qaratqich kelishigida — Malikaning so’zidagi -ning qo’shimchasi qalam kimga qarashli ekanini bildiradi.
  11. C) Nimani? — kitobni so’zi o’qish harakati bevosita ta’sir qilgan narsani bildiradi.
  12. D) O’rin-payt kelishigida — hovlida so’zi harakat qayerda bo’lganini ko’rsatadi.
  13. A) Harakatning boshlanish joyini — bozordan so’zi kelish yoki qaytish kabi harakatlarning qayerdan boshlanganini bildirishi mumkin.
  14. B) Daftar + -im + -da — bunda -im egalikni, undan keyingi -da esa o’rin-payt kelishigini bildiradi.
  15. C) Ukamning kitobi — -ning qo’shimchasi kitobning kimga qarashli ekanini ko’rsatadi.
  16. D) Terakka — k bilan tugagan terak so’ziga jo’nalish kelishigi qo’shimchasining -ka shakli qo’shiladi.
  17. A) Qishloqqa — q bilan tugagan qishloq so’ziga jo’nalish kelishigi qo’shimchasining -qa shakli qo’shiladi.
  18. B) Malika — bosh kelishikdagi bu so’z kim o’qiganini bildirib, gapda ega vazifasida kelgan.
  19. C) Qaratqich, tushum — Nodiraning so’zida -ning, daftarini so’zida esa egalik qo’shimchasidan keyin -ni kelgan.
  20. D) Chiqish, jo’nalish, o’rin-payt — so’zlardagi -dan, -ga va -da qo’shimchalari shu tartibni ko’rsatadi.

Testdan qanday foydalanish mumkin?

Darsda o’quvchilar avval mustaqil javob berishsin. Tekshirish paytida faqat variant harfini aytish bilan cheklanmay, so’zning qo’shimchasi va unga beriladigan so’roqni ham tushuntirishsin. Bu usul taxminiy javob bilan tushunib tanlangan javobni ajratishga yordam beradi.

O’yinda savollarni navbat bilan o’qing. Ishtirokchilar javoblarini bir vaqtda ko’rsatsin, shunda boshqalarning tanlovi ularga ta’sir qilmaydi. Xato qilgan odamni o’yindan chiqarmang: unga shu kelishik qatnashgan yangi gap tuzishni taklif qiling.

Oilada dasturxon, hovli yoki maktab haqida qisqa gaplar tuzing. Masalan, dasturxonga non qo’ydim va dasturxondan non oldim gaplarini solishtiring. Qo’shimcha almashganda ma’no qanday o’zgarganini boladan o’z so’zlari bilan aytib berishini so’rang.

Natijangizni baholang

0–9 ta to’g’ri javob: avval kelishik nomlari, qo’shimchalari va so’roqlarini takrorlang; bitta so’zni turli kelishiklarda qo’llab mashq qiling. 10–15 ta to’g’ri javob: asoslarni tushungansiz, endi xato qilgan savollardagi shakllarni gap ichida solishtiring. 16–20 ta to’g’ri javob: mavzuni yaxshi egallagansiz; bilimingizni mustahkamlash uchun qo’shimcha tanlovini izohlab, o’zingiz yangi misollar tuzing.

Natijani faqat umumiy ball bilan o’lchamang. Masalan, qo’shimchalarni to’g’ri topib, so’z qismlarini ajratishda adashgan bo’lsangiz, egalik va kelishik qo’shimchalarining ketma-ketligini alohida mashq qiling.

Ko’p beriladigan savollar

-ning va -ni qo’shimchalarini qanday ajrataman?

-ning uchun kimning yoki nimaning, -ni uchun esa kimni yoki nimani so’rog’ini bering. Masalan, Malikaning kitobini oldim gapida Malikaning kitob egasini, kitobini esa olingan narsani bildiradi.

Jo’nalish kelishigida nega -ga, -ka va -qa uchraydi?

Bu shakllar so’zning oxirgi tovushiga qarab tanlanadi. Masalan, uyga shaklida -ga, terakka shaklida -ka, qishloqqa shaklida esa -qa qo’llanadi; uchalasi ham jo’nalish kelishigini bildiradi.

Testni qayta ishlaganda javoblarni yodlab olmaslik uchun nima qilaman?

Variant harfini eslash o’rniga, tanlovingizni so’roq va qo’shimcha bilan izohlang. Keyin savoldagi otni boshqa otga almashtirib ko’ring: maktabga o’rniga bog’ga desangiz ham, kelishikni mustaqil aniqlashingiz kerak bo’ladi.