География саволлари харитадаги йўналиш, масофа ва жойлашувни мантиқан аниқлашга ёрдам беради. Бутун оила учун тузилган бу топшириқларда барча керакли маълумот шартнинг ўзида берилган, жойлар ва масофалар эса шартли. Жавобларга ўтишдан олдин қоғозга кичик чизма чизиб, ечимингизни текшириб кўринг.
Осон мантиқий саволлар
- Азиз қишлоқ йўлида шарққа қараб 3 километр юрди, кейин шу йўналишда яна 2 километр йўл босди. У бошлаган жойидан неча километр узоқлашди?
- Харитада шимол юқорида деб белгиланган. Мактаб билан бозор битта тик чизиқда, бозор эса мактабдан юқорида тасвирланган. Бозор мактабнинг қайси томонида?
- Дарё суви А қишлоқдан Б қишлоққа, ундан C қишлоққа оқади. Сувдаги барг Б қишлоқ ёнидан ўтиб кетди. Оқим билан сузаётган барг кейин қайси қишлоққа етади?
- Йўл бўйлаб бекатлар кетма-кет жойлашган ва 1 дан 7 гача рақамланган. Нодира 4-бекатда турибди. У 7-бекатга етгунча нечта бекат оралиғини босиб ўтади?
- Қишлоқ боғи квадрат шаклида. Ҳар бир томони бўйлаб йўлнинг узунлиги 2 километр. Боғ атрофини бир марта тўлиқ айланган одам неча километр юради?
- Чизмада тепалик этаги денгиз сатҳидан 200 метр, чўққиси эса 350 метр баландликда кўрсатилган. Чўққи этакдан неча метр баланд?
- Харитадаги ҳар 1 сантиметр жойдаги 2 километрга тенг. Икки маҳалла орасидаги тўғри йўл харитада 3 сантиметр чиқди. Аслида бу йўл неча километр?
- Малика тўғри йўл бўйлаб шимолга 4 километр юрди. Сўнг айни йўлдан жанубга 4 километр қайтди. У бошланғич нуқтага нисбатан қаерда турибди?
Ўртача қийинликдаги саволлар
- Жасур шимолга 4 километр, шарққа 3 километр, кейин жанубга 4 километр юрди. У бошлаган жойидан қайси йўналишда ва қанча масофада турибди?
- Харитадаги 2 сантиметр жойдаги 6 километрга тенг. Бир йўл харитада 5 сантиметр узунликда чизилган. Унинг ҳақиқий узунлиги неча километр?
- Дарё бўйидаги А, Б ва C қишлоқлар шу тартибда жойлашган. Дарё бўйлаб А дан Б гача 12 километр, Б дан C гача 8 километр. А дан C гача дарё бўйлаб қанча йўл бор?
- Тўғри тўртбурчак шаклидаги сайилгоҳнинг узунлиги 6 километр, эни 4 километр. Малика унинг чегараси бўйлаб юриб, бошлаган жойига қайтди. У жами неча километр йўл босди?
- Тўғри йўлда олтита белги кетма-кет ўрнатилган. Ҳар икки қўшни белги орасидаги масофа 2 километр. Биринчи белгидан олтинчи белгигача қанча масофа бор?
- Автобус А қишлоқдан соат 9:00 да чиқди. Б қишлоққача 20 дақиқа юрди, у ерда 5 дақиқа турди ва C қишлоққача яна 15 дақиқа йўл босди. Автобус C га соат нечада етди?
- Шифохона мактабнинг ғарбида, кутубхона эса шифохонанинг шимолида жойлашган. Кутубхона мактабга нисбатан қайси оралиқ йўналишда турибди?
- А, Б ва C қишлоқлар бир тўғри йўлда шу тартибда жойлашган. А дан C гача 18 километр, Б дан C гача бўлган масофа эса А дан Б гачанинг икки баравари. А билан Б орасида неча километр бор?
- А қишлоқдан Д қишлоққа иккита йўл бор. Б орқали борилса, йўл қисмлари 4 ва 7 километр; C орқали борилса, 6 ва 3 километр. Қисқароқ йўлнинг узунлиги қанча?
Қийин мантиқий саволлар
- Катакли харитада устунлар ғарбдан шарққа, қаторлар жанубдан шимолга 1 дан 5 гача рақамланган. Азиз 2-устун, 4-қатордан шарққа 2 катак, жанубга 3 катак, ғарбга 1 катак юрди. У қайси устун ва қаторда тўхтади?
- Дастлабки харитада 1 сантиметр жойдаги 1 километрга тенг эди. Харита барча йўналишда икки баравар катталаштириб босилди. Янги харитадаги 1 сантиметр жойдаги неча метрга тенг бўлади?
- Чизмада А, Б, C ва Д ороллар бор. Уларни А–Б, Б–C, C–Д, Д–А ва А–C кўприклари боғлайди. Сайёҳ А дан бошлаб ҳар бир кўприкдан айнан бир марта ўтади. У қайси оролда юришини тугатади?
- Тепаликка чиқадиган икки йўлнинг ҳар бири бошланишидан охиригача 60 метр кўтарилади. Биринчи йўл 3 километр, иккинчиси 6 километр. Қайси йўлда ҳар километрга тўғри келадиган ўртача кўтарилиш каттароқ ва у қанча?
- Катакли чизмада манзилингиз бошланғич нуқтадан 2 катак шарқда ва 2 катак шимолда. Фақат шарққа ёки шимолга, катак чизиқлари бўйлаб юриш мумкин. Икки нуқта орасидаги майдоннинг марказий кесишмаси ёпиқ бўлса, нечта турли йўл қолади?
- Қишлоқлар орасида фақат қуйидаги икки томонлама йўллар бор: А–Б 4 километр, Б–C 3 километр, А–Д 2 километр, Д–C 4 километр, Б–Д 2 километр. А дан C гача энг қисқа йўл неча километр?
- Тўғри тўртбурчак шаклидаги маҳалланинг чегараси бўйлаб йўл 28 километр. Шарқдан ғарбга чўзилган томони шимолдан жанубга чўзилган томонидан 2 километр узун. Шарқдан ғарбга чўзилган томон неча километр?
- Катакли харитада бозор мактабдан 3 катак шарқда ва 2 катак шимолда жойлашган. Ҳар қадамда фақат бир катак шарққа ёки шимолга юрилади. Мактабдан бозорга нечта турли йўл билан бориш мумкин?
Жавоблар ва ечимлар
- 5 километр. Азиз йўналишини ўзгартирмаган, шунинг учун масофалар қўшилади: 3 + 2 = 5.
- Шимолида. Шартда хаританинг юқори томони шимол экани айтилган; бозор айнан шу томонда турибди.
- C қишлоққа. Оқим тартиби А, Б, C бўлгани учун Б дан кейинги манзил C бўлади.
- 3 та оралиқ. Йўл 4–5, 5–6 ва 6–7 оралиқларидан иборат; бошланғич бекатнинг ўзи оралиқ эмас.
- 8 километр. Квадратнинг тўртта тенг томони бор, демак, тўлиқ айланиш масофаси 2 + 2 + 2 + 2 = 8.
- 150 метр. Чўққи ва этак баландликлари орасидаги фарқ олинади: 350 − 200 = 150.
- 6 километр. Харитадаги ҳар бир сантиметрга 2 километр мос келади: 3 × 2 = 6.
- Бошланғич нуқтада. Бир йўлдаги тенг масофали олдинга ва орқага юриш бир-бирини қоплайди.
- Шарқда, 3 километр узоқликда. Шимолга ва жанубга юрилган тенг масофалар қопланади, фақат шарққа силжиш қолади.
- 15 километр. Аввал 1 сантиметрга 3 километр тўғри келишини топамиз, кейин 5 × 3 = 15 ни ҳисоблаймиз.
- 20 километр. Б қишлоқ йўлнинг ўртасида жойлашгани учун икки бўлак қўшилади: 12 + 8 = 20.
- 20 километр. Чегара иккита узун ва иккита қисқа томондан тузилган: 6 + 4 + 6 + 4 = 20.
- 10 километр. Олтита белги орасида бешта оралиқ бор, шунинг учун 5 × 2 = 10.
- Соат 9:40 да. Йўлда юриш ва кутиш бирга 20 + 5 + 15 = 40 дақиқа давом этган.
- Шимоли-ғарбда. Мактабдан кутубхонага етиш учун ғарбга ҳам, шимолга ҳам силжиш керак.
- 6 километр. Бутун масофа учта тенг улушдан иборат: биттаси А–Б, иккитаси Б–C; 18 ÷ 3 = 6.
- 9 километр. Б орқали йўл 11 километр, C орқали эса 9 километр чиқади; кичик йиғинди танланади.
- 3-устун, 1-қаторда. Устун рақами 2 + 2 − 1 = 3, қатор рақами эса 4 − 3 = 1 бўлади.
- 500 метр. Катталаштирилган харитада аввалги 1 километр энди 2 сантиметрни эгаллайди, унинг ярми эса 500 метрга тенг.
- C оролда. Б ва Д да ҳар бир келишга кетиш мос тушади, учта кўприги бор А ва C эса йўлнинг икки учи бўлади. Масалан, А–Б–C–Д–А–C тартиби барча кўприклардан бир мартадан ўтади.
- Биринчи йўлда, ҳар километрга 20 метр. Биринчи йўл учун 60 ÷ 3 = 20, иккинчиси учун 60 ÷ 6 = 10 метр чиқади.
- 2 та йўл. Марказга кирмаслик учун аввал икки катак шарққа, кейин икки катак шимолга ёки аввал икки катак шимолга, кейин икки катак шарққа юрилади.
- 6 километр. А–Д–C йўли 2 + 4 = 6 километр; А–Б–C ва А–Д–Б–C йўллари 7 километрдан, А–Б–Д–C эса 10 километр чиқади.
- 8 километр. Икки қўшни томон йиғиндиси 28 ÷ 2 = 14; фарқи 2 бўлган бу томонлар 6 ва 8 километрдир.
- 10 та йўл. Беш қадамнинг иккитасини шимолга ажратамиз: биринчи шимолий қадамнинг ўрнига қараб иккинчиси учун 4, 3, 2 ёки 1 имконият қолади. Уларнинг йиғиндиси 10 га тенг.
Мантиқий фикрлашни қандай ривожлантириш мумкин
- Дарсда чизма билан ишланг. Шартни ўқигач, йўлларни чизинг, йўналишларга стрелка қўйинг. Ҳисоблашни шундан кейин бошланг.
- Оилавий ўйинда навбат беринг. Бир киши саволни ўқисин, бошқалар мустақил жавоб ёзсин. Тезликдан кўра, фикрни тушунарли изоҳлашга эътибор қаратинг.
- Ўлчов бирликларини текширинг. Сантиметр билан километрни дарров қўшманг. Қайси сон харитага, қайсиниси ҳақиқий масофага тегишли эканини белгиланг.
- Хатони чизмадан изланг. Жавоб мос келмаса, аввал йўналишлар ва оралиқлар сонини қайта кўринг. Масалан, белгилар сони билан улар орасидаги бўшлиқлар сони бир хил эмас.
- Бола билан ролларни алмаштиринг. У сизга шартли маҳалла харитасини чизиб, топшириқ берсин. Савол тузаётганда жавоб учун маълумот етарлими, бирга текширинг.
География саволлари учун харитани қандай чизиш керак?
Катакли қоғознинг юқорисига шимолни, пастига жанубни, ўнгига шарқни, чапига ғарбни ёзинг. Жойларни нуқта, йўлларни чизиқ билан белгиланг; масофани эса тегишли йўл ёнига қўйинг.
Чизма аниқ ўлчовда бўлмаса, масофани кўз билан тахмин қилманг. Ҳисобда шартдаги сонларга таянинг, акс ҳолда узунроқ чизилган йўл сизни чалғитиши мумкин.
Кўп бериладиган саволлар
Бу топшириқларни ечиш учун давлатлар ва пойтахтларни билиш керакми?
Йўқ, давлатлар ёки пойтахтлар ҳақидаги билим талаб қилинмайди. Керакли йўналиш, масофа ва ҳаракат қоидалари ҳар бир саволнинг ўзида берилган.
Кичик ёшдаги бола қайси саволлардан бошлагани маъқул?
Дастлаб осон бўлимдаги қўшиш ва жойлашув топшириқларидан бошлагани маъқул. Йўналишлар чалкашса, қоғоздаги белгилар ёки стол устидаги чизма ёрдамида шартни кўрсатинг.
Қийин саволда жавоб чиқмаса, ечимга дарров қараш керакми?
Аввал шартни чизмага айлантириб, ҳар бир қадамни алоҳида текшириб кўринг. Кейин ечимни ўқиб, ўз фикрингиз қайси жойда ундан фарқ қилганини аниқланг.