Гап бўлаклари бўйича бу тест мактаб ўқувчилари ва катталар учун тузилган бўлиб, 20 та савол орқали эга, кесим ҳамда иккинчи даражали бўлакларни ажратишни машқ қилдиради. Ҳар бир саволда битта тўғри вариантни танланг ва жавобларингизни ёзиб боринг. Якунда ёпиқ жавоблар бўлимини очиб, танловингизни изоҳлар билан солиштиринг.
Гап бўлаклари бўйича тест саволлари
- Гапнинг бош бўлаклари қайсилар?
А) Эга ва кесим
Б) Аниқловчи ва тўлдирувчи
C) Ҳол ва аниқловчи
Д) Кесим ва тўлдирувчи - “Азиз китоб ўқиди” гапида эга қайси сўз?
А) Китоб
Б) Азиз
C) Ўқиди
Д) Китоб ўқиди - “Малика расм чизди” гапининг кесимини топинг.
А) Малика
Б) Расм
C) Чизди
Д) Малика расм - “Қизил олма саватда турибди” гапидаги “қизил” сўзи қандай бўлак?
А) Эга
Б) Кесим
C) Ҳол
Д) Аниқловчи - “Нодира хатни ёзди” гапида “хатни” сўзи қайси вазифада келган?
А) Тўлдирувчи
Б) Аниқловчи
C) Эга
Д) Ҳол - “Жасур бугун келди” гапидаги “бугун” сўзи қайси гап бўлаги?
А) Эга
Б) Тўлдирувчи
C) Ҳол
Д) Кесим - “Болалар кулди” гапидаги кесимга қандай сўроқ берилади?
А) Кимлар?
Б) Нима қилди?
C) Кимнинг?
Д) Қаерда? - Фақат иккинчи даражали бўлаклар берилган қаторни белгиланг.
А) Эга, кесим, ҳол
Б) Кесим, аниқловчи, тўлдирувчи
C) Эга, ҳол, аниқловчи
Д) Аниқловчи, тўлдирувчи, ҳол - “Янги дафтар сумкада турибди” гапида “янги” сўзи қайси сўзга боғланган?
А) Сумкада
Б) Дафтар
C) Турибди
Д) Сумкада турибди - “Ўқувчилар ҳовлида ўйнади” гапидаги ҳол ҳаракатнинг нимаси ҳақида маълумот беради?
А) Қаерда бажарилгани ҳақида
Б) Қачон бажарилгани ҳақида
C) Қандай бажарилгани ҳақида
Д) Нима сабабдан бажарилгани ҳақида - “Болалар эрталаб йиғилди” гапидаги “эрталаб” қайси ҳол турига киради?
А) Ўрин ҳоли
Б) Мақсад ҳоли
C) Сабаб ҳоли
Д) Пайт ҳоли - “Малика секин гапирди” гапида ҳаракатнинг қай тарзда бажарилганини билдирган бўлакни топинг.
А) Малика
Б) Гапирди
C) Секин
Д) Малика гапирди - “Акаси укасига ёрдам берди” гапидаги “укасига” сўзига қайси сўроқ мос келади?
А) Кимга?
Б) Кимнинг?
C) Қачон?
Д) Нимани? - “Онамнинг китоби жавонда турибди” гапидаги “онамнинг” қандай аниқловчи?
А) Сифатловчи аниқловчи
Б) Изоҳловчи
C) Пайт ҳоли
Д) Қаратқич аниқловчи - “Мовий осмон тиниқ эди” гапида “мовий” нима учун сифатловчи аниқловчи саналади?
А) Ҳаракатнинг вақтини билдиргани учун
Б) Гапдаги иш-ҳаракатни билдиргани учун
C) От билан ифодаланган нарсанинг белгисини билдиргани учун
Д) Ҳаракат йўналган шахсни билдиргани учун - “Мен бувим билан суҳбатлашдим” гапидаги “бувим билан” қандай бўлак?
А) Ўрин ҳоли
Б) Воситали тўлдирувчи
C) Эга
Д) Сифатловчи аниқловчи - “Менинг синглим шифокор” гапидаги “шифокор” сўзининг вазифаси қандай?
А) Аниқловчи
Б) Тўлдирувчи
C) Эга
Д) От кесим - “Азиз китобни диққат билан ўқиди” гапидаги бўлаклар тартибини аниқланг.
А) Эга, ҳол, тўлдирувчи, кесим
Б) Аниқловчи, эга, ҳол, кесим
C) Эга, тўлдирувчи, ҳол, кесим
Д) Эга, тўлдирувчи, аниқловчи, кесим - “Боғдаги қизил гуллар очилди” гапида эга ва унга боғланган аниқловчилар қайси қаторда тўғри ажратилган?
А) Эга — боғдаги; аниқловчилар — қизил, гуллар
Б) Эга — гуллар; аниқловчилар — боғдаги, қизил
C) Эга — қизил; аниқловчилар — боғдаги, гуллар
Д) Эга — очилди; аниқловчилар — қизил, гуллар - “Биз янги китобни кеча ўқидик” гапининг тўлиқ таҳлили қайси қаторда тўғри берилган?
А) Биз — эга; янги — аниқловчи; китобни — тўлдирувчи; кеча — ҳол; ўқидик — кесим
Б) Биз — эга; янги — ҳол; китобни — аниқловчи; кеча — тўлдирувчи; ўқидик — кесим
C) Биз — тўлдирувчи; янги — аниқловчи; китобни — эга; кеча — ҳол; ўқидик — кесим
Д) Биз — эга; янги — аниқловчи; китобни — тўлдирувчи; кеча — кесим; ўқидик — ҳол
Тўғри жавоблар
Аввал барча саволларни мустақил бажаринг. Сўнг қуйидаги бўлимни очинг: ҳар бир жавоб ёнидаги изоҳ қайси белгига эътибор бериш кераклигини кўрсатади.
Жавобларни кўриш
- А) Эга ва кесим бош бўлаклар бўлиб, эга гап ким ёки нима ҳақида эканини, кесим эса у ҳақидаги хабарни билдиради.
- Б) Азиз — эга, чунки “Ким китоб ўқиди?” сўроғига шу сўз жавоб бўлади.
- C) Чизди — кесим, чунки у Маликанинг нима қилганини билдиради.
- Д) Қизил — аниқловчи, чунки у олманинг рангини билдириб, “Қандай олма?” сўроғига жавоб беради.
- А) Хатни — тўлдирувчи, чунки у ёзиш ҳаракати қайси нарсага ўтганини билдиради ва “Нимани?” сўроғига жавоб бўлади.
- C) Бугун — ҳол, чунки у Жасурнинг қачон келганини билдиради.
- Б) Кулди кесимига “Нима қилди?” сўроғи берилади, чунки бу сўз болаларнинг ҳаракатини ифодалайди.
- Д) Аниқловчи, тўлдирувчи ва ҳол иккинчи даражали бўлаклар бўлиб, гапдаги хабарни қўшимча маълумот билан кенгайтиради.
- Б) Янги сўзи дафтар сўзига боғланган, чунки у сумканинг ёки ҳаракатнинг эмас, дафтарнинг белгисини билдиради.
- А) Ҳовлида сўзи ҳаракат бажарилган жойни билдиради ва “Қаерда ўйнади?” сўроғига жавоб бўлади.
- Д) Эрталаб — пайт ҳоли, яъни ҳаракатнинг вақтини билдирувчи бўлак, чунки у болаларнинг қачон йиғилганини кўрсатади.
- C) Секин сўзи “Қандай гапирди?” сўроғига жавоб бериб, гапириш ҳаракатининг қай тарзда бажарилганини билдиради.
- А) Укасига сўзига “Кимга?” сўроғи берилади, чунки гапда ёрдам кимга қаратилгани айтилган.
- Д) Онамнинг — қаратқич аниқловчи, яъни китобнинг кимга қарашли эканини билдирувчи бўлак бўлиб, “Кимнинг?” сўроғига жавоб беради.
- C) Мовий — сифатловчи аниқловчи, яъни нарсанинг белгисини билдирувчи бўлак, чунки у осмоннинг рангини ифодалайди.
- Б) Бувим билан — воситали тўлдирувчи, яъни бу гапда кесимга “билан” кўмакчиси орқали боғланган бўлак бўлиб, “Ким билан суҳбатлашдим?” сўроғига жавоб беради.
- Д) Шифокор — от кесим, яъни от билан ифодаланган кесим, чунки у сингилнинг ким эканини билдиради.
- C) Гапда Азиз — эга, китобни — тўлдирувчи, диққат билан — ҳаракат тарзини билдирувчи ҳол, ўқиди эса кесимдир.
- Б) Гуллар — эга, боғдаги ва қизил эса гулларнинг қаердаги ва қандай гуллар эканини билдирган аниқловчилардир.
- А) Биз ҳаракат бажарувчисини, янги китобнинг белгисини, китобни ҳаракат ўтган нарсани, кеча вақтни, ўқидик эса ҳаракатни билдиради.
Натижангизни баҳоланг
0–9 та тўғри жавоб: аввал эга ва кесимни ажратишни машқ қилинг. “Азиз келди” каби содда гапдан бошланг, кейин унга вақт, жой ёки нарса билдирган сўз қўшиб таҳлил қилинг.
10–15 та тўғри жавоб: асосий бўлакларни танийсиз, энди адашган ўринларингизни солиштиринг. Айниқса, аниқловчи қайси нарсанинг белгисини, ҳол эса ҳаракатнинг қандай шароитда бажарилганини билдираётганига қаранг.
16–20 та тўғри жавоб: гап бўлакларини яхши ажрата оласиз. Билимингизни мустаҳкамлаш учун ўзингиз гап тузинг ва ҳар бир бўлакка нима сабабдан шундай ном берганингизни тушунтиринг.
Кўп бериладиган саволлар
Тестдаги гапларни таҳлил қилишни нимадан бошлаган маъқул?
Аввал кесимни топиб, ундан эгага сўроқ бериш қулай. Кейин қолган сўзлар қайси бўлакка боғланганини текширинг ва уларга мос сўроқ қўйинг.
Аниқловчи билан ҳолни қандай фарқлаш мумкин?
Аниқловчи нарсанинг белгисини ёки кимга қарашли эканини, ҳол эса ҳаракатнинг вақти, жойи ёки тарзини билдиради. Масалан, “секин юрди” бирикмасида секин ҳаракатни изоҳлайди, “янги дафтар” бирикмасида янги дафтарнинг белгисини билдиради.
Кесим доим феъл билан ифодаланадими?
Йўқ, кесим от билан ҳам ифодаланади. Тестдаги “Менинг синглим шифокор” гапида шифокор сўзи сингил ҳақида хабар бергани учун кесим вазифасида келган.