Келишиклар бўйича бу тест 20 та саволдан иборат бўлиб, 10–16 ёшдаги мактаб ўқувчилари ва билимини текширмоқчи бўлган катталар учун мос. Ҳар саволда битта тўғри вариантни танланг, жавобларингизни ёзиб боринг ва охиридаги изоҳлар билан солиштиринг. Саволлар содда қўшимчаларни танишдан бошланиб, гап ичидаги сўзларни таҳлил қилишга ўтади.
Келишиклар бўйича тест саволлари
- Ўзбек тилида нечта келишик бор?
А) Олтита
Б) Бешта
C) Еттита
Д) Тўртта - Қуйидаги сўзлардан қайси бири бош келишикда?
А) Китобни
Б) Китоб
C) Китобдан
Д) Китобга - Қаратқич келишигининг қўшимчасини топинг.
А) -ни
Б) -да
C) -нинг
Д) -дан - Тушум келишигидаги сўз қандай сўроқларга жавоб беради?
А) Кимнинг? Ниманинг?
Б) Кимга? Нимага?
C) Кимдан? Нимадан?
Д) Кимни? Нимани? - Жўналиш келишигининг асосий қўшимчаси қайси?
А) -га
Б) -да
C) -ни
Д) -нинг - Ўрин-пайт келишиги қайси қўшимча билан ифодаланади?
А) -дан
Б) -да
C) -га
Д) -ни - Чиқиш келишиги қўшимчасини белгиланг.
А) -нинг
Б) -ни
C) -дан
Д) -га - Бош келишикдаги шахс ва нарса номларига қайси сўроқлар берилади?
А) Кимни? Нимани?
Б) Кимнинг? Ниманинг?
C) Кимга? Нимага?
Д) Ким? Нима? - Азиз мактабга борди. Ушбу гапдаги жўналиш келишигида келган сўзни топинг.
А) Мактабга
Б) Азиз
C) Борди
Д) Азиз ва борди - Маликанинг қалами стол устида турибди. Маликанинг сўзи қайси келишикда?
А) Тушум келишигида
Б) Қаратқич келишигида
C) Чиқиш келишигида
Д) Бош келишикда - Жасур китобни ўқиди. Китобни сўзига қайси сўроқ мос келади?
А) Ниманинг?
Б) Нимадан?
C) Нимани?
Д) Нимага? - Болалар ҳовлида ўйнади. Ҳовлида сўзи қайси келишикда келган?
А) Жўналиш келишигида
Б) Қаратқич келишигида
C) Чиқиш келишигида
Д) Ўрин-пайт келишигида - Бозордан сўзидаги қўшимча қандай маънони билдиради?
А) Ҳаракатнинг бошланиш жойини
Б) Ҳаракат йўналган жойни
C) Нарсанинг кимга қарашли эканини
Д) Ҳаракат бевосита таъсир қилган нарсани - Дафтаримда сўзи қандай қисмларга ажралади?
А) Дафтар + -имда келишик қўшимчаси
Б) Дафтар + -им эгалик қўшимчаси + -да келишик қўшимчаси
C) Дафтар + -им кўплик қўшимчаси + -да келишик қўшимчаси
Д) Дафтарим + -да эгалик қўшимчаси - Қайси бирикмада қаратқич келишиги қўшимчаси тўғри қўлланган?
А) Укамни китоби
Б) Укамга китоби
C) Укамнинг китоби
Д) Укамдан китоби - Терак сўзига жўналиш келишиги қўшимчаси қўшилса, қандай ёзилади?
А) Теракга
Б) Теракқа
C) Терага
Д) Теракка - Қишлоқ сўзининг жўналиш келишигидаги тўғри шаклини белгиланг.
А) Қишлоққа
Б) Қишлоқга
C) Қишлоқка
Д) Қишлоққа’ - Малика укасига эртак ўқиди. Гапдаги эга қайси сўз ва у қайси келишикда?
А) Укасига — жўналиш келишигида
Б) Малика — бош келишикда
C) Эртак — қаратқич келишигида
Д) Ўқиди — тушум келишигида - Нодиранинг дафтарини олдим. Ажратилган икки отнинг келишиклари қандай тартибда келган?
А) Тушум, қаратқич
Б) Қаратқич, жўналиш
C) Қаратқич, тушум
Д) Бош, чиқиш - Азиз мактабдан қайтиб, уйга кирди ва хонасида китоб ўқиди. Мактабдан, уйга, хонасида сўзларининг келишиклари қайси тартибда берилган?
А) Жўналиш, чиқиш, ўрин-пайт
Б) Чиқиш, ўрин-пайт, жўналиш
C) Ўрин-пайт, жўналиш, чиқиш
Д) Чиқиш, жўналиш, ўрин-пайт
Тўғри жавоблар
- А) Олтита — ўзбек тилида бош, қаратқич, тушум, жўналиш, ўрин-пайт ва чиқиш келишиклари бор.
- Б) Китоб — бу шаклда келишик қўшимчаси йўқ, шунинг учун сўз бош келишикда турибди.
- C) -нинг — қаратқич келишиги қўшимчаси бўлиб, китобнинг муқоваси каби бирикмаларда қўлланади.
- Д) Кимни? Нимани? — тушум келишигидаги сўзларга, масалан, дўстимни ва дафтарни шаклларига шу сўроқлар берилади.
- А) -га — жўналиш келишигининг асосий қўшимчаси бўлиб, уйга каби сўзларда учрайди.
- Б) -да — ўрин-пайт келишиги қўшимчаси бўлиб, мактабда каби шаклларни ҳосил қилади.
- C) -дан — чиқиш келишиги қўшимчаси бўлиб, уйдан каби сўзларда қўлланади.
- Д) Ким? Нима? — бош келишикдаги шахс ва нарса номларига бериладиган сўроқлардир.
- А) Мактабга — -га қўшимчаси ҳаракат йўналган жойни кўрсатиб, сўзни жўналиш келишигига киритган.
- Б) Қаратқич келишигида — Маликанинг сўзидаги -нинг қўшимчаси қалам кимга қарашли эканини билдиради.
- C) Нимани? — китобни сўзи ўқиш ҳаракати бевосита таъсир қилган нарсани билдиради.
- Д) Ўрин-пайт келишигида — ҳовлида сўзи ҳаракат қаерда бўлганини кўрсатади.
- А) Ҳаракатнинг бошланиш жойини — бозордан сўзи келиш ёки қайтиш каби ҳаракатларнинг қаердан бошланганини билдириши мумкин.
- Б) Дафтар + -им + -да — бунда -им эгаликни, ундан кейинги -да эса ўрин-пайт келишигини билдиради.
- C) Укамнинг китоби — -нинг қўшимчаси китобнинг кимга қарашли эканини кўрсатади.
- Д) Теракка — к билан тугаган терак сўзига жўналиш келишиги қўшимчасининг -ка шакли қўшилади.
- А) Қишлоққа — қ билан тугаган қишлоқ сўзига жўналиш келишиги қўшимчасининг -қа шакли қўшилади.
- Б) Малика — бош келишикдаги бу сўз ким ўқиганини билдириб, гапда эга вазифасида келган.
- C) Қаратқич, тушум — Нодиранинг сўзида -нинг, дафтарини сўзида эса эгалик қўшимчасидан кейин -ни келган.
- Д) Чиқиш, жўналиш, ўрин-пайт — сўзлардаги -дан, -га ва -да қўшимчалари шу тартибни кўрсатади.
Тестдан қандай фойдаланиш мумкин?
Дарсда ўқувчилар аввал мустақил жавоб беришсин. Текшириш пайтида фақат вариант ҳарфини айтиш билан чекланмай, сўзнинг қўшимчаси ва унга бериладиган сўроқни ҳам тушунтиришсин. Бу усул тахминий жавоб билан тушуниб танланган жавобни ажратишга ёрдам беради.
Ўйинда саволларни навбат билан ўқинг. Иштирокчилар жавобларини бир вақтда кўрсатсин, шунда бошқаларнинг танлови уларга таъсир қилмайди. Хато қилган одамни ўйиндан чиқарманг: унга шу келишик қатнашган янги гап тузишни таклиф қилинг.
Оилада дастурхон, ҳовли ёки мактаб ҳақида қисқа гаплар тузинг. Масалан, дастурхонга нон қўйдим ва дастурхондан нон олдим гапларини солиштиринг. Қўшимча алмашганда маъно қандай ўзгарганини боладан ўз сўзлари билан айтиб беришини сўранг.
Натижангизни баҳоланг
0–9 та тўғри жавоб: аввал келишик номлари, қўшимчалари ва сўроқларини такрорланг; битта сўзни турли келишикларда қўллаб машқ қилинг. 10–15 та тўғри жавоб: асосларни тушунгансиз, энди хато қилган саволлардаги шаклларни гап ичида солиштиринг. 16–20 та тўғри жавоб: мавзуни яхши эгаллагансиз; билимингизни мустаҳкамлаш учун қўшимча танловини изоҳлаб, ўзингиз янги мисоллар тузинг.
Натижани фақат умумий балл билан ўлчаманг. Масалан, қўшимчаларни тўғри топиб, сўз қисмларини ажратишда адашган бўлсангиз, эгалик ва келишик қўшимчаларининг кетма-кетлигини алоҳида машқ қилинг.
Кўп бериладиган саволлар
-нинг ва -ни қўшимчаларини қандай ажратаман?
-нинг учун кимнинг ёки ниманинг, -ни учун эса кимни ёки нимани сўроғини беринг. Масалан, Маликанинг китобини олдим гапида Маликанинг китоб эгасини, китобини эса олинган нарсани билдиради.
Жўналиш келишигида нега -га, -ка ва -қа учрайди?
Бу шакллар сўзнинг охирги товушига қараб танланади. Масалан, уйга шаклида -га, теракка шаклида -ка, қишлоққа шаклида эса -қа қўлланади; учаласи ҳам жўналиш келишигини билдиради.
Тестни қайта ишлаганда жавобларни ёдлаб олмаслик учун нима қиламан?
Вариант ҳарфини эслаш ўрнига, танловингизни сўроқ ва қўшимча билан изоҳланг. Кейин саволдаги отни бошқа отга алмаштириб кўринг: мактабга ўрнига боғга десангиз ҳам, келишикни мустақил аниқлашингиз керак бўлади.