Бу физика саволлари болалар ва катталар учун тузилган: уларни ечишда диққат, мантиқ ва оддий ҳисоб ёрдам беради. Ҳар бир масалада керакли шарт берилган, жавоблар эса алоҳида бўлимда изоҳланган. Дастлаб ўзингиз уриниб кўринг, кейин ечимингизни текширинг.
Осон мантиқий саволлар
- Азиз ўйинчоқ машинасини бир текис юргизди: у ҳар сонияда 3 метр йўл босди. Машина 5 сонияда қанча масофани босиб ўтади?
- Тарози устидаги бўш идиш 200 грамм келади. Малика унга 300 грамм сув қуйди. Идиш билан сувнинг умумий массаси қанча бўлади?
- Хонадаги ҳарорат эрталаб 20 даража, тушда эса 28 даража бўлди. Ҳарорат неча даражага кўтарилган?
- Мактаб макетида тўртта чироқ ёниб турибди. Жасур фақат битта чироқни ўчирди, қолганларига тегмади. Нечта чироқ ёниб қолди?
- Ўйинчоқ аравача бир текис ҳаракатланиб, 12 метрни 6 сонияда босиб ўтди. У бир сонияда неча метр юрган?
- Тенг елкали тарозининг бир палласига 2 килограммлик юк, иккинчисига эса биттадан 1 килограммлик иккита юк қўйилди. Қайси палла оғирроқ?
- Икки стаканнинг ҳар бирида 150 миллилитрдан сув бор. Сувнинг ҳаммаси тўкилмасдан бўш кўзага қуйилса, кўзада қанча сув бўлади?
- Тебранаётган ўйинчоқ 20 сонияда 10 марта тўлиқ бориб-келди. Ҳар бир тўлиқ бориб-келиш бир хил вақт олса, биттаси неча сония давом этади?
- Аравачани ўнгга 7 нютон, чапга 4 нютон куч тортмоқда. Нютон — куч бирлиги. Қарама-қарши кучлар айирилса, натижавий куч қанча ва қайси томонга йўналади?
Ўртача қийинликдаги саволлар
- Бир аравача 12 метрни сониясига 4 метр тезликда, бошқаси шу масофани сониясига 2 метр тезликда босиб ўтди. Иккинчи аравача неча сония кеч етиб келади?
- Нодира дастлаб 60 метрни 30 сонияда, кейин яна 40 метрни 20 сонияда юрди. Ўртача тезлик жами йўлни жами вақтга бўлиш орқали топилса, унинг ўртача тезлиги қанча?
- Макетдаги икки чироқ алоҳида тармоқларга уланган ва ҳар бирининг ўз калити бор. Иккаласи ёниб турганда биринчи тармоқ узилди. Иккинчи тармоқ ўзгармаса, қайси чироқ ёниб қолади?
- Азиз ясси кўзгудан 2 метр узоқда турибди ва кўзгуга ярим метр яқинлашди. Тасвир кўзгу ортида Азиз билан кўзгу орасидаги масофага тенг узоқликда бўлса, Азиз билан тасвири орасида қанча масофа қолади?
- Бир хил ҳажмли икки бўлакнинг массаси 200 ва 400 грамм. Зичлик — массанинг ҳажмга нисбати. Иккинчи бўлакнинг зичлиги биринчисиникидан неча баравар катта?
- Ричагнинг чап томонига таянчдан 20 сантиметр узоқда 6 нютон куч таъсир қилади. Мувозанат учун икки томондаги куч билан масофа кўпайтмалари тенг бўлиши керак. Ўнг томондаги масофа 40 сантиметр бўлса, қандай куч керак?
- Маҳкам ёпилган идиш ичидаги муз билан бирга 450 грамм келади. Музнинг ҳаммаси эриди, идишдан ҳеч нарса чиқиб кетмади ёки унга қўшилмади. Умумий масса қанча бўлади?
- Кетма-кет уланган икки қаршиликнинг қиймати 2 ва 4 ом, умумий қаршилик эса уларнинг йиғиндисидир. Кучланиш ток кучи билан умумий қаршилик кўпайтмасига тенг. Ток кучи 2 ампер бўлса, кучланиш қанча?
Қийин мантиқий саволлар
- Аравача дастлабки 10 сонияда сониясига 1 метр, кейинги 10 сонияда сониясига 3 метр тезликда юрди. Жами йўлни жами вақтга бўлиб, бутун йўлдаги ўртача тезликни топинг.
- Бир йўналишда кетаётган икки ўйинчоқ машинадан олдингиси 12 метр илгарида. Олдингисининг тезлиги сониясига 3 метр, орқадагисиники 5 метр. Тезликлар ўзгармаса, орқадаги машина неча сонияда етиб олади?
- Ораси 100 метр бўлган икки аравача бир вақтда бир-бирига қараб йўлга чиқди. Бири сониясига 4 метр, иккинчиси 6 метр юради. Улар неча сониядан кейин учрашади?
- Ҳисобий моделда 80 нютон оғирликдаги юкни иккита тик арқон бўлаги тенг кўтариб турибди. Юк тинч турса ва оғирлик тенг тақсимланса, ҳар бир бўлакдаги тортиш кучи қанча?
- Тенг массали икки миқдор сувнинг ҳарорати 20 ва 60 даража. Масала шартига кўра, иссиқлик ташқарига йўқолмайди ва якуний ҳарорат шу икки ҳароратнинг ўртачасига тенг. Аралашманинг ҳарорати қанча бўлади?
- Занжирдаги кучланиш 12 волт, ток кучи 2 ампер. Умумий қаршилик кучланишни ток кучига бўлиш орқали топилади. Кетма-кет уланган икки қаршиликдан бири 4 ом бўлса, иккинчиси неча ом?
- Бир хил моддадан ичи тўла иккита куб ясалган. Иккинчи кубнинг ҳар бир қирраси биринчисиникидан икки баравар узун. Масса ҳажмга мос ошса, иккинчи куб неча баравар оғир?
- Биринчи чироқнинг қуввати 40 ватт, у 3 соат ёнди. Иккинчисиники 60 ватт, у 2 соат ёнди. Сарфланган энергия қувват билан вақт кўпайтмасига тенг бўлса, қайси чироқ кўпроқ энергия сарфлаган?
Жавоблар ва ечимлар
- 15 метр. Ҳар сониядаги 3 метр йўлни 5 сонияга кўпайтирамиз: 3 × 5 = 15.
- 500 грамм. Тарози идишни ҳам, унинг ичидаги сувни ҳам тортади. Шу сабабли 200 + 300 = 500 грамм.
- 8 даража. Ҳарорат ўзгаришини топиш учун кейинги қийматдан аввалгисини айирамиз: 28 − 20 = 8.
- 3 та чироқ. Тўртта ёниб турган чироқдан биттаси ўчган. Демак, 4 − 1 = 3.
- Сониясига 2 метр. Бир текис ҳаракатда йўлни вақтга бўламиз: 12 ÷ 6 = 2.
- Иккала палла тенг. Иккинчи палладаги юклар жами 1 + 1 = 2 килограмм. Биринчи паллада ҳам шунча юк бор.
- 300 миллилитр. Ҳар икки стакандаги сув миқдори қўшилади: 150 + 150 = 300. Шартга кўра, сув тўкилмаган.
- 2 сония. Жами 20 сонияни 10 та тўлиқ тебранишга бўламиз. Бир бориб-келишга 20 ÷ 10 = 2 сония кетади.
- Ўнгга 3 нютон. Қарама-қарши кучларнинг фарқи 7 − 4 = 3 нютон. Куч каттароқ бўлган ўнг томонга йўналади.
- 3 сония кеч. Биринчи аравачага 12 ÷ 4 = 3 сония, иккинчисига 12 ÷ 2 = 6 сония керак. Фарқи 3 сония.
- Сониясига 2 метр. Жами йўл 100 метр, жами вақт 50 сония. Уларнинг нисбати 100 ÷ 50 = 2.
- Фақат иккинчи чироқ. Биринчи тармоқ узилгани учун ундаги чироқ ўчади. Иккинчи тармоқ эса ишлашда давом этади.
- 3 метр. Азиз билан кўзгу орасида 2 − 0,5 = 1,5 метр қолади. Тасвир ҳам кўзгу ортида шунча узоқда: жами 3 метр.
- Икки баравар. Ҳажмлар тенг бўлгани учун массаларни солиштириш етарли. Нисбат 400 ÷ 200 = 2.
- 3 нютон. Чап томондаги кўпайтма 6 × 20 = 120. Ўнг томондаги куч 120 ÷ 40 = 3 нютон бўлади.
- 450 грамм. Музнинг ҳолати ўзгарган, лекин идишга модда қўшилмаган ва ундан чиқмаган. Шунинг учун умумий масса сақланади.
- 12 волт. Умумий қаршилик 2 + 4 = 6 ом. Уни ток кучига кўпайтирамиз: 2 × 6 = 12.
- Сониясига 2 метр. Босқичларда 10 ва 30 метр йўл босилган. Жами 40 метрни 20 сонияга бўлсак, 2 чиқади.
- 6 сония. Орқадаги машина ҳар сонияда масофани 5 − 3 = 2 метрга қисқартиради. Демак, 12 ÷ 2 = 6 сония керак.
- 10 сония. Улар орасидаги масофа ҳар сонияда 4 + 6 = 10 метрга камаяди. Учрашиш вақти 100 ÷ 10 = 10 сония.
- 40 нютон. Юкнинг оғирлиги икки арқон бўлагига тенг тақсимланган. Шунинг учун 80 ÷ 2 = 40.
- 40 даража. Шартдаги қоида бўйича икки ҳароратни қўшиб, иккига бўламиз: (20 + 60) ÷ 2 = 40.
- 2 ом. Умумий қаршилик 12 ÷ 2 = 6 ом. Маълум қаршиликни айирсак, 6 − 4 = 2 ом қолади.
- Саккиз баравар. Кубнинг узунлиги, эни ва баландлиги иккитадан баравар ошади. Ҳажм ва масса 2 × 2 × 2 = 8 баравар кўпаяди.
- Иккаласи тенг энергия сарфлаган. Биринчиси учун 40 × 3 = 120 ватт-соат, иккинчиси учун 60 × 2 = 120 ватт-соат чиқади.
Мантиқий фикрлашни қандай ривожлантириш мумкин
- Шартни қисмларга ажратинг. Берилган миқдорларни алоҳида ёзинг, сўнг айнан нимани топиш кераклигини белгиланг.
- Чизма чизинг. Машиналарнинг йўналишини стрелка билан кўрсатиш яқинлашиш ва қувиб етиш масалаларини тушунишга ёрдам беради.
- Бирликларни кузатинг. Метрни сонияга бўлганда тезлик чиқади. Жавоб ёнига бирлигини ёзиш ҳисобдаги чалкашликни сезишга ёрдам беради.
- Болага тайёр жавобни айтманг. Унинг ўрнига: “Шартдаги қайси маълумотдан ҳали фойдаланмадингиз?” деб сўранг.
- Битта шартни ўзгартиринг. Масалан, вақт икки баравар ортса, бир текис юрилган йўл қандай ўзгаришини аввал тахмин қилинг, кейин ҳисобланг.
Физика саволлари билан мустақил машқ
Хато чиққан битта масалани танлаб, жавобига қарамасдан қайта ечинг ва ҳар бир амалингиз сабабини овоз чиқариб тушунтиринг.
Кўп бериладиган саволлар
Бу саволлар қайси ёшдагилар учун мос?
Тўплам бутун оила учун, аммо бўлимни ёшга эмас, боланинг ҳисоблаш кўникмасига қараб танланг. Оддий қўшиш ва айиришни биладиган бола осон саволлардан бошлаши мумкин; каср ва нисбат қатнашганларини бирга муҳокама қилинг.
Формулаларни ёдламасдан ҳам ечса бўладими?
Ҳа, керакли боғланишлар мураккаброқ саволларнинг шартида берилган. Аввал уларни оддий сўзлар билан тушунтириб, кейин сонларни қўйиб ҳисобланг.
Нега тезликларни баъзан қўшамиз, баъзан айирамиз?
Бир-бирига қараб ҳаракатланганда оралиқнинг қисқариш тезлигини топиш учун тезликларни қўшамиз, бир йўналишдаги қувишда эса айирамиз. Саволдаги йўналишларни чизиб олсангиз, қайси амал кераклиги аниқроқ кўринади.